|
|
აბაიშვილთა საგვარეულო ისტორია
აბაიშვილთა გვარი წარმოადგენს ერთ-ერთ საინტერესო მაგალითს იმ ქართული საგვარეულოებისა, რომელთა ისტორია მკაფიოდ აერთიანებს მთის რეგიონიდან დაწყებულ მიგრაციულ პროცესებს, სოციალური სტატუსის ცვლილებებსა და ეკლესიურ-სამხედრო მსახურებას. წარმოდგენილი მასალა საშუალებას იძლევა, გვარის წარმოშობა და განვითარება განვიხილოთ როგორც ეტიმოლოგიური, ისე ისტორიულ-სოციალური კონტექსტების ერთიანობაში.
აბაიშვილთა გვარი ერთძირიანია და მომდინარეობს პიროვნული სახელიდან — „აბა“ ან „აბაი“. ქართული გვარების ფორმირების ტრადიციაში მსგავსი სტრუქტურა ფართოდ არის გავრცელებული, როდესაც გვარი იქმნება წინაპრის საკუთარი სახელისაგან სუფიქს „-შვილის“ დამატებით, რაც პირდაპირ მიუთითებს „შვილობაზე“, ანუ შთამომავლობაზე.
ეტიმოლოგიური თვალსაზრისით, სახელის „აბა/აბაი“ შესაძლო კავშირი იკვეთება აღმოსავლურ და ბერძნულ-სირიულ ეკლესიურ ტერმინთან — „აბბა“ (abba), რაც „მამას“, „მოძღვარს“ ან მონასტრის წინამძღვარს ნიშნავს. ქართულ ეკლესიურ ტრადიციაში ეს ფორმა ხშირად გვხვდება როგორც პატივისცემის აღმნიშვნელი მიმართვა სულიერი პირებისადმი. აქედან გამომდინარე, სრულიად დასაშვებია, რომ გვარის ფუძე დაკავშირებული იყოს ან სასულიერო გარემოსთან, ან იმ პიროვნებასთან, რომელსაც საზოგადოებაში „მამად“ ან ავტორიტეტულ ფიგურად მოიხსენიებდნენ.
ამავე ძირის გვარებია:
აბაიაძე, აბაიძე, აბაშვილი, რაც ადასტურებს ფუძის ფართო გავრცელებას ქართულ ონომასტიკურ სივრცეში და მიუთითებს საერთო ან პარალელურ წარმოშობაზე.
აბაიშვილთა საგვარეულო ბუდედ ითვლება ზემო რაჭა, კერძოდ ონის მუნიციპალიტეტის სოფელი სევა. ეს გარემოება არსებითია, რადგან რაჭა ისტორიულად წარმოადგენდა იმ რეგიონს, სადაც ჩამოყალიბდა მრავალი მცირე საგვარეულო, რომლებიც შემდგომში სხვადასხვა მიმართულებით გავრცელდნენ.
როგორც საწყისი კერა, გვაძლევს საშუალებას დავასკვნათ, რომ აბაიშვილთა გვარი ეკუთვნის მთის მოსახლეობის იმ ფენას, რომელიც ეკონომიკურად და სოციალურ-პოლიტიკურად დაკავშირებული იყო როგორც ადგილობრივ აზნაურობასთან, ისე სამეფო სამხედრო სისტემასთან.
აბაიშვილთა ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ასპექტია მათი შიდა მიგრაცია, რომელიც განსაკუთრებით ინტენსიური ხდება XIX საუკუნის დასაწყისში.
1. შიდა ქართლის მიმართულება
1804–1818 წლებში აბაიშვილთა ერთი შტო ზემო რაჭიდან გადავიდა შიდა ქართლში, კერძოდ ფრონეს ხეობის სოფელ ფცაში (ქარელის მუნიციპალიტეტი).
ეს მიგრაცია, სავარაუდოდ, დაკავშირებული იყო:
• ეკონომიკურ პირობებთან (მიწის სიმცირე მთაში);
• ფეოდალურ დამოკიდებულებათა ცვლილებასთან;
• რუსეთის იმპერიის ადმინისტრაციულ გარდაქმნებთან (1801 წლის შემდეგ).
ფცაში ჩამოსახლებული შტო დღემდე ინარჩუნებს იდენტობას, რაც გვარის ისტორიის უწყვეტობის მნიშვნელოვანი დასტურია.
2. კახეთის მიმართულება — სეხნიაშვილების განშტოება
განსაკუთრებით საინტერესოა შემთხვევა, როდესაც სეხნია აბაიშვილი რაჭიდან გადავიდა კახეთში, სოფელ შალაურში (თელავი), სადაც იგი იშვილეს პაატაშვილებმა.
მისი შთამომავლები დღეს ცნობილნი არიან გვარით სეხნიაშვილი.
ეს ფაქტი მნიშვნელოვანია რამდენიმე თვალსაზრისით:
• ადასტურებს გვარის შიგნით სოციალური ადაპტაციის უნარს;
• ასახავს ქართულ საზოგადოებაში გავრცელებულ შვილად აყვანის პრაქტიკას;
• გვაძლევს კონკრეტულ გენეალოგიურ კავშირს ორ სხვადასხვა გვარს შორის.
აღსანიშნავია, რომ ეს გადმოცემა ეხება მხოლოდ შალაურელ სეხნიაშვილებს და არ ვრცელდება ამ გვარის სხვა შტოებზე.
XIX საუკუნის 40-იანი წლების საეკლესიო დოკუმენტების (აღსარების სიების) მიხედვით, აბაიშვილები რაჭაში ფიქსირდებიან როგორც საბატონო გლეხები, რომლებიც ეკუთვნოდნენ სხვადასხვა აზნაურულ ოჯახს:
• სოფელი სევა — აზნაურ ბაქრაძეთა
• სოფელი კვაცხუთი — აზნაურ წერეთელთა
• სოფელი სხიერი — აზნაურ ჯაფარიძეთა
ეს მონაცემები ცხადყოფს, რომ აბაიშვილები არ წარმოადგენდნენ თავადაზნაურობას, თუმცა იყვნენ ფეოდალურ სისტემაში ინტეგრირებული გლეხური ფენა, რომელიც უშუალოდ ემსახურებოდა აზნაურებს.
მიუხედავად ამისა, მათი სოციალური მდგომარეობა არ იყო სტატიკური, რადგან:
• ისინი ფლობდნენ გარკვეულ სამეურნეო რესურსებს;
• მონაწილეობდნენ სამხედრო სისტემაში;
• ინარჩუნებდნენ საგვარეულო თვითიდენტობას.
აბაიშვილთა გვარის წარმომადგენლები ასრულებდნენ სამხედრო ვალდებულებას და შედიოდნენ იმერეთის სამეფო ლაშქრის მემარცხენე სადროშოში.
მნიშვნელოვანია, რომ ისინი:
• კომლზე ერთი კაცით გამოდიოდნენ;
• წარმოადგენდნენ რეგულარულ სამხედრო რესურსს;
• მონაწილეობდნენ სამეფო თავდაცვით სისტემაში.
ეს ფაქტი მიუთითებს, რომ გვარი, მიუხედავად გლეხური სტატუსისა, აქტიურად იყო ჩართული სამხედრო-პოლიტიკურ ცხოვრებაში, რაც ხშირად სოციალური წინსვლის ერთ-ერთ გზას წარმოადგენდა.
XIX საუკუნიდან მოყოლებული აბაიშვილთა გვარი თანდათან ფართოვდება და გადადის სხვადასხვა რეგიონში.
XX საუკუნეში უკვე ვხედავთ:
• ქალაქებში გადასახლებას (თბილისი, ქუთაისი);
• განათლებისა და პროფესიული დივერსიფიკაციის ზრდას;
• ეკლესიურ და საზოგადოებრივ საქმიანობაში ჩართულობას.
განსაკუთრებით აღსანიშნავია:
• მღვდელი ალექსანდრე აბაიშვილი, რომელმაც 1990-იან წლებში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა თბილისის ფერისცვალების ტაძარში ღვთისმსახურების აღდგენაში;
• სასულიერო პირების აქტიური წარმომადგენლობა, რაც ირიბად შეიძლება უკავშირდებოდეს გვარის ეტიმოლოგიურ ფუძეს („აბბა“).
სტატისტიკური მონაცემები აჩვენებს გვარის შედარებით სტაბილურ, თუმცა მცირედ კლებად დინამიკას:
• 1995 წელი — 446 ადამიანი
• 2019 წელი — 401 ადამიანი
• საერთო რაოდენობა — დაახლოებით 500+
დღეს აბაიშვილები ძირითადად ცხოვრობენ:
• რაჭა-ლეჩხუმი — ონი, სევა, კვაცხუთი, სხიერი
• შიდა ქართლი — ფცა, აგარა
• ქალაქები — თბილისი (~80 კომლი), ქუთაისი (~10 კომლი)
• ასევე: ბაკურიანი, ხაშური, დუშეთი, ბათუმი, რუსთავი და სხვა
ეს განაწილება ნათლად ასახავს მთიდან ბარში და ქალაქებში გადასვლის პროცესს, რაც ტიპურია ქართული გვარებისათვის XIX–XX საუკუნეებში.
აბაიშვილთა გვარმა წარმოშვა არაერთი საინტერესო პიროვნება:
• ჯემალ აბაიშვილი (1938–1989) — საბჭოთა კავშირის სპორტის ოსტატი, ხელბურთელი (მეკარე)
• ანდრია აბაიშვილი — არქიმანდრიტი, აჩხოტის წმ. ნიკოლოზის მონასტრის წინამძღვარი
• დიმიტრი აბაიშვილი (†2021) — დეკანოზი, მცხეთა-თბილისის ეპარქია
• ალექსანდრე აბაიშვილი — მღვდელი, ფერისცვალების ტაძრის მსახურების აღდგენის ერთ-ერთი ინიციატორი
• ფილიპე (მინაი) ბაიშვილი — 1905 წლის რევოლუციური მოძრაობის მონაწილე
ეს სპექტრი აჩვენებს, რომ გვარი წარმოდგენილია როგორც სასულიერო, ისე საერო და საზოგადოებრივ სფეროებში.
აბაიშვილთა საგვარეულო ისტორიის ანალიზი გვაძლევს რამდენიმე მნიშვნელოვან დასკვნას:
1. ერთძირიანი წარმოშობა — გვარი ერთ კონკრეტულ წინაპარს უკავშირდება, რაც გენეალოგიური კვლევისათვის ხელსაყრელია.
2. რაჭული ბუდე — გვარის საწყისი კერა მთის რეგიონშია, რაც განსაზღვრავს მის ადრეულ სოციალურ-ეკონომიკურ პროფილს.
3. მიგრაციული დინამიკა — XIX საუკუნიდან იწყება აქტიური გადასახლება შიდა ქართლსა და კახეთში.
4. ფეოდალური სტატუსი — საბატონო გლეხობა, თუმცა სამხედრო ვალდებულებითა და სოციალური აქტიურობით.
5. ეკლესიური ტრადიცია — გვარში აშკარად იკვეთება სასულიერო ხაზის სიძლიერე.
6. თანამედროვე ურბანიზაცია — გვარი დღეს ძირითადად ქალაქებშია კონცენტრირებული, თუმცა ინარჩუნებს ისტორიულ ბუდეებს.
|
|
მუჯირთა გვარის ისტორიის შესახებ ნაშრომის ავტორია ლევან ბერაია, გვარების ისტორიის მკვლევარი, საქართველოს სამეფო კლუბის გვარების ისტორიის კვლევის კოლეგიის ხელმძღვანელი. მუჯირთა საგვარეულოს გერბიც მისი შემუშავებულია.
ავტორს და საქართველოს სამეფო კლუბს გადაწყვეტილი ჰქონდა საქართველოს ეკლესიის ახალი საჭეთმპყრობელისათვის მიეძღვნა ეს ნაშრომი მის გვარზე და საგვარეულო გერბი, რასაც ახლა ვასრულებთ.
ავტორი და საქართველოს სამეფო კლუბის წევრები, როგორც საქართველოს ყველა მოქალაქე, დაინტერესებული ვართ, რომ საქართველოს ახალი პატრიარქის მოღვაწეობა იყოს ღვთის მადლით გამორჩეული და წარმატებული, რათა ჩვენს ერს, უფრო მეტად განუმტკიცდეს ქრისტიანული პრინციები ცხოვრებაში და ეროვნული ცნობიერება,
კიდევ ერთხელ ვულოცავთ მის უწმინდესობას და უნეტარესობას, ღვთისმშობლის კურთხევით, ანდრია პირველწოდებულის მიერ დაარსებულ, სამწყემსმთავრო ტახტზე აღსაყდრებას და ვუსურვებთ ჯანმრთლობას, ღვთისგან დიდ წყალობას და მრევლის ბედნიერებასა და კეთილდღეობას!
შევთხოვთ უფალს, მისი პატრიარქობის პერიოდში მის უწმინდესობას და უნეტარესობას გვერდში ამოსდგომოდეს მის მიერვე ნაკურთხი - აფხაზთა, ქართველთა და სხვათა (საქართველოს ყველა სათვისტომოთა) ღვთივკურთხეული მეფე და სრულიად საქართველოს სახალხო, კონსტიტუციური, საპარლამენტო, რესპუბლიკური სამეფო იქცეს ერთ-ერთ ყველაზე განვითარებულ სახელმწიფოდ რეგიონში და მსოფლიოში!
საქართველოს სამეფო კლუბი
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
