მუჯირთა გვარის ისტორიის შესახებ ნაშრომის ავტორია ლევან ბერაია, გვარების ისტორიის მკვლევარი, საქართველოს სამეფო კლუბის გვარების ისტორიის კვლევის კოლეგიის ხელმძღვანელი.

ავტორს და საქართველოს სამეფო კლუბს გადაწყვეტილი ჰქონდა საქართველოს ეკლესიის ახალი საჭეთმპყრობელისათვის მიეძღვნა ეს ნაშრომი მის გვარზე და გერბი, რასაც ახლა ვასრულებთ.

საქართველოს სამეფო კლუბის წევრები, როგორც საქართველოს ყველა მოქალაქე, დაინტერესებული ვართ, რომ საქართველოს ახალი პატრიარქის მოღვაწეობა იყოს ღვთის მადლით გამორჩეული და წარმატებული, რათა ჩვენს ერს, კიდევ მეტად განუმტკიცდეს ქრისტიანული პრინციები ცხოვრებაში და ეროვნული ცნობიერება, 

კიდევ ერთხელ ვულოცავთ მის უწმინდესობას და უნეტარესობას ღვთისმშობლის კურთხევით ანდრია პირველწოდებულის მიერ დაარსებულ სამწყემსმთავრო ტახტზე აღსაყდრებას და ვუსურვებთ ჯანმრთლობას, ღვთისგან დიდ წყალობას და მრევლის ბედნიერებასა და კეთილდღეობას!

ვთხოვთ უფალს, მისი პატრიარქობის პერიოდში მის უწმინდესობას და უნეტარესობას გვერდით ამოსდგომოდეს მას მის მიერვე ნაკურთხი - აფხაზთა, ქართველთა და სხვათა (საქართველოს ყველა სათვისტომოთა) ღვთივკურთხეული მეფე  და სრულიად საქართველოს სახალხო, კონსტიტუციური, საპარლამენტო, რესპუბლიკური სამეფო იქცეს ერთ-ერთ ყველაზე განვითარებულ სახელმწიფოდ რეგიონში და მსოფლიოში! 

საქართველოს სამეფო კლუბი

მუჯირთა გვარის ისტორია

მუჯირი ქართული გვარია, რომლის ისტორიული ფესვები, სახელწარმოშობა და გავრცელება განსაკუთრებით მჭიდროდ უკავშირდება გურიას, თუმცა გვარის კვალი ჩანს ქართლშიც, იმერეთშიც, სამღვდელო წყაროებშიც, სამხედრო დოკუმენტებშიც და XIX–XX საუკუნეების ადმინისტრაციულ მასალებშიც. ეს არის იმ ტიპის გვარი, რომლის საფუძველშიც დგას არა ჩვეულებრივი პიროვნული სახელი, არამედ ძველი სოციალური-სამოხელეო ტერმინი — მუჯირი, რაც გვარს განსაკუთრებულ ონომასტიკურ მნიშვნელობას ანიჭებს.

მუჯირთა გვარის ისტორია აერთიანებს რამდენიმე ფენას: სიტყვათმცოდნეობით საფუძველს, ფეოდალური საქართველოს სამოხელეო-სამეურნეო რეალობას, XVII–XVIII საუკუნეების საბუთებში მოხსენიებულ პირებს, გურიის ფართო გეოგრაფიულ არეალს, საეკლესიო მსახურების ხაზს, სამხედრო დოკუმენტებში შემონახულ ცნობებს და თანამედროვე საზოგადოებრივ წარმომადგენლებს. ამ თვალსაზრისით, მუჯირი ძველი ქართული სოციალური მეხსიერების მატარებელი გვარია — გვარი, რომლის ფუძეშიც ჩანს სახელმწიფოებრივი, სამეურნეო და ადმინისტრაციული კულტურის კვალი.

გვარის აგებულება და ეტიმოლოგია

გვარის ფუძეა სიტყვა მუჯირი. სულხან-საბა ორბელიანის ლექსიკონის მიხედვით, „მუჯირი“ განმარტებულია როგორც „ხვარბლის მნე“. ტექსტში „ხვარბალი“ შესაძლოა დაკავშირებული იყოს ხორბალთან ან მარცვლეულის/სურსათის სამეურნეო მარაგთან, თუმცა თვითონ ძველი ფორმის ზუსტი შინაარსი დამატებით ენობრივ კვლევას საჭიროებს. ყველაზე მნიშვნელოვანი აქ არის ის, რომ „მუჯირი“ აღიქმება როგორც მნე, ანუ გამგებელი, მომვლელი, ზედამხედველი, პასუხისმგებელი პირი.

ამგვარად, მუჯირი გვარადქცეული თანამდებობის ან სამეურნეო-სამოხელეო სახელწოდებაა. ქართული გვარსახელების სისტემაში ასეთი მაგალითები საკმაოდ ცნობილია: გვარი შეიძლება წარმოიშვას არა მხოლოდ მამის სახელიდან ან სოფლის სახელიდან, არამედ ადამიანის საქმიანობიდან, თანამდებობიდან, სამოხელეო სტატუსიდან ან საზოგადოებრივი ფუნქციიდან.

თუ მუჯირი მართლაც „ხვარბლის/ხორბლის მნეს“ ნიშნავდა, მაშინ ამ სახელწოდების მატარებელი პირი, სავარაუდოდ, დაკავშირებული იყო მარცვლეულის, სამეურნეო მარაგის, საბეგრო პროდუქტის ან საეკლესიო-სამეფო შემოსავლის მოვლა-აღრიცხვასთან. ფეოდალურ საქართველოში ხორბალი, ღომი, ღვინო, საქონელი, სანთელი, საკლავი და სხვა პროდუქტი მხოლოდ საკვები ან საქონელი კი არ იყო, არამედ ბეგარის, გადასახადის, შეწირულობისა და მამულის ეკონომიკური სისტემის ნაწილი. ამიტომ ასეთი ფუნქციის მქონე მოხელე ადგილობრივ საზოგადოებაში მნიშვნელოვანი პირი უნდა ყოფილიყო.

ამ საფუძველზე მუჯირი უნდა განვიხილოთ როგორც პროფესიულ-სამოხელეო წარმოშობის ქართული გვარი, რომლის თავდაპირველი მნიშვნელობა უკავშირდებოდა სამეურნეო მარაგის მნეს ან გამგებელს.

გვარის ტიპოლოგია

ქართული გვარები წარმოშობის მიხედვით რამდენიმე ძირითად ჯგუფად იყოფა: პატრონიმული, ტოპონიმური, ეთნონიმური, პროფესიულ-საქმიანობითი, მეტსახელური და სამოხელეო წარმოშობის გვარები. მუჯირი სწორედ უკანასკნელ ორ კატეგორიას შორის დგას — იგი პროფესიულ-სამოხელეო გვარია.

ამგვარი გვარები ხშირად იქმნებოდა მაშინ, როდესაც რომელიმე წინაპარი თავისი საქმიანობით ან თანამდებობით იმდენად იყო ცნობილი, რომ ეს სახელწოდება შემდეგ მის ოჯახსა და შთამომავლობას გადაეცა. თავდაპირველად „მუჯირი“ შეიძლება აღნიშნავდა კონკრეტულ პირს, რომელიც იყო ხორბლის ან სამეურნეო მარაგის მნე; შემდეგ ეს სახელწოდება იქცა გვარად და მის შთამომავლებს დაუკავშირდა.

ეს პროცესი სრულიად ბუნებრივია ქართული გვარსახელობისთვის. მაგალითად, სხვადასხვა ქართულ გვარში ჩანს მღვდლის, დიაკვნის, მეჭურჭლის, მეღვინის, მჭედლის, მესხის, მელიქის, მოურავის, მოლარის, მოლაშქრისა და სხვა პროფესიულ-სამოხელეო ან სოციალური ფუნქციის კვალი. მუჯირი ამავე ტრადიციის ნაწილია.

გავრცელების ისტორიული გეოგრაფია

მუჯირთა გვარის ძირითადი გავრცელების არეალი არის გურია. მასალაში ჩამოთვლილია მრავალი გურული სოფელი და პუნქტი, სადაც გვარი ფიქსირდება:

ანასეული,
ბოხვაური,
გურიანთა,
ვაკიჯვარი,
თხინვალი,
კონჭკათი,
ლაითური,
მაკვანეთი,
მელექედური,
მერია,
ნაღობილევი,
ოზურგეთი,
შემოქმედი,
შრომა,
ცხემლისხიდი,
წითელმთა,
ხვარბეთი,
ხიდისთავი,
ჯუმათი.

ეს ჩამონათვალი მკაფიოდ აჩვენებს, რომ მუჯირი გურიაში ფართოდ დამკვიდრებული გვარია. განსაკუთრებით ძლიერია ოზურგეთის სივრცე, სადაც გვარი დაკავშირებულია როგორც სოფლებთან, ისე საეკლესიო პუნქტებთან — ბოხვაური, გურიანთა, კონჭკათი, კვირიკეთი და სხვა.

გარდა გურიისა, გვარი ჩანს იმერეთშიც: თავასა, თხილთაწყარო, ჩხარი. ეს მიუთითებს, რომ გვარის გარკვეული შტოები გურიიდან იმერეთისკენ ან პირიქით — იმერული სივრციდან გურიისკენ — გადაადგილებულან, ან გვარი რამდენიმე დასავლურ-ქართულ კერაში პარალელურად დამკვიდრდა.

ასევე თანამედროვე გავრცელებაში მუჯირები გვხვდებიან თბილისში და სხვა ქალაქებში. ეს უკვე XX საუკუნის მიგრაციის, ურბანიზაციისა და შიდა გადაადგილების შედეგია.

მოცემული ცნობით, საქართველოში მუჯირთა რაოდენობა დაახლოებით 847 ადამიანია, რაც გვარს საშუალო სიხშირის ქართულ გვართა რიგში აყენებს. იგი არ არის ძალიან მცირერიცხოვანი, მაგრამ არც ისეთ დიდ გვართა კატეგორიას მიეკუთვნება, რომლებიც საქართველოს თითქმის ყველა რეგიონში თანაბრადაა გავრცელებული. მისი მთავარი ისტორიული ბირთვი გურიაა.

XVII საუკუნის ისტორიული ცნობები

მუჯირთა გვარი ისტორიულ დოკუმენტებში საკმაოდ ადრეული პერიოდიდან ჩანს. XVII საუკუნის მასალებში რამდენიმე მნიშვნელოვანი ცნობაა დაცული, რომლებიც გვარის სოციალურ მდგომარეობასა და გეოგრაფიულ განლაგებას გვიჩვენებს.

ერთ-ერთი ცნობის მიხედვით, მუჯირი მოხსენებულია ზაალ გურამიშვილის შანკავერში მცხოვრები ყმების ნუსხაში. ეს უკვე ქართლის მიმართულებით გვარის არსებობას ან კონკრეტული პირის იქ ყოფნას აჩვენებს. შანკავერის ყმების ნუსხაში მოხვედრა მიუთითებს, რომ მუჯირები მხოლოდ გურიის სივრცეში არ შემოიფარგლებოდნენ; გვარის ცალკეული წარმომადგენლები ფიქსირდებოდნენ აღმოსავლეთ საქართველოს ფეოდალურ საბუთებშიც.

ასევე ჩანს მუჯირი, ჭალას მცხოვრები, ამილახვრის ყმა. საამილახვროს დავთრის მიხედვით, მას ევალებოდა მშვილდით ლაშქრობა. ამავე კონტექსტში იხსენიება ბერუკა მუჯირი, ქალას მცხოვრები, ამილახვრის ყმა, რომელსაც ასევე ევალებოდა მშვილდით ლაშქრობა.

ეს ცნობები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ისინი გვიჩვენებს, რომ მუჯირები ფეოდალურ-სამხედრო ვალდებულებათა სისტემაშიც იყვნენ ჩართულნი. „მშვილდით ლაშქრობა“ ნიშნავს, რომ კონკრეტული პირი სამხედრო სამსახურში უნდა გამოსულიყო მშვილდით შეიარაღებული. ასეთი ჩანაწერი გვარის წარმომადგენელს არა მხოლოდ გლეხურ-სამეურნეო, არამედ სამხედრო-ვალდებულებით კონტექსტშიც წარმოაჩენს.

მასალაში ცალკე აღნიშნულია, რომ საამილახვრო დავთრის მიხედვით, მუჯირების ოჯახიდან ორ კაცს ევალებოდა ლაშქრობაში გასვლა თოფით. ეს უკვე გვიანდელი სამხედრო აღჭურვილობის ფენას აჩვენებს და მიუთითებს, რომ ოჯახი სამხედრო ვალდებულების მქონე მოსახლეობაში შედიოდა.

მეფე ალექსანდრეს წყალობები და XVII საუკუნის პირები

XVII საუკუნის დოკუმენტებში ჩანს ზაქუტა მუჯირი, რომელსაც მეფე ალექსანდრემ უწყალობა იგი თუდარჩის 1646 წელს. ამავე მასალაში ჩანს მახარა მუჯირი, რომელსაც მეფე ალექსანდრემ ასევე უწყალობა თუდარჩის 1647 წელს.

ასეთი ცნობები საყურადღებოა, რადგან აქ მუჯირები ჩნდებიან არა მხოლოდ რიგით ნუსხაში, არამედ სამეფო წყალობის კონტექსტში. სამეფო წყალობის წიგნები ხშირად უკავშირდებოდა მიწას, ყმას, უფლებას, სამსახურს ან სხვა სახის სამართლებრივ აქტს. ამიტომ ზაქუტა და მახარა მუჯირების მოხსენიება გვიჩვენებს, რომ გვარის წარმომადგენლები XVII საუკუნის ფეოდალურ სამართლებრივ ურთიერთობებში პირდაპირ მონაწილეობდნენ.

ასევე მოხსენიებულია შოშია მუჯირი, რომელიც 1700 წელს მოწმე იყო იოსებ ურბნელის მიერ პაპუნა ჟოჟოლაძისათვის მიცემულ თარხნობის წიგნში. მოწმედ დასახელება იმდროინდელ საბუთებში მნიშვნელოვანი სტატუსია: მოწმე მხოლოდ შემთხვევითი პირი არ იყო; იგი უნდა ყოფილიყო ცნობადი, სანდო და სამართლებრივი აქტის დამოწმების უნარის მქონე ადამიანი.

ამგვარად, XVII–XVIII საუკუნეების მიჯნაზე მუჯირები ჩანან როგორც ყმები, სამხედრო ვალდებულების მატარებელი პირები, სამეფო წყალობის მონაწილენი და სამართლებრივი აქტების მოწმეები.

XVIII საუკუნე და საეკლესიო მამულები

1770 წლის დიკასტერიის განჩინებაში, რომელიც მთაწმინდის ვატოპედის ხარების მონასტრის ეკლესიის მამულების საქმეს ეხება, მოხსენიებულია მუჯარის ვენახი. ტექსტში საუბარია ეკლესიის მამულებზე, ვენახებზე, სახლზე, ალაგზე, სასაფლაოზე და სხვა საკუთრებაზე. აქ მუჯარის ვენახი შედის იმ ქონებრივ ერთეულებში, რომლებიც ეკლესიის კუთვნილებად განიხილება.

ეს ცნობა პირდაპირ გვარს შესაძლოა ვარიანტული ფორმით უკავშირდებოდეს — „მუჯარი“ შეიძლება იყოს მუჯირის სახეცვლილი ან ფუძესთან ახლოს მდგომი ფორმა. ქართულ ისტორიულ საბუთებში ასეთი ორთოგრაფიული ვარიანტულობა ხშირია. განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც გვარი ან ფუძე გადმოცემულია სხვადასხვა მწერლის მიერ, სხვადასხვა კუთხის მეტყველების გავლენით.

ვენახის სახელში გვარის ფუძის არსებობა მნიშვნელოვანია. თუ რომელიმე ვენახს, მიწას ან ადგილს პირის ან გვარის მიხედვით ეწოდებოდა სახელი, ეს ნიშნავს, რომ მუჯირის/მუჯარის გვარის წარმომადგენელი ამ მამულთან ან საკუთრებასთან დაკავშირებული იყო. ასე იქმნება ტოპონიმიკური და ქონებრივი კვალი, რომელიც გვარის ადგილობრივ დამკვიდრებას ადასტურებს.

მუჯირი და გურია

მუჯირთა გვარის მთავარი ისტორიული სივრცე გურიაა. გურია საქართველოს დასავლური სამთავროების სისტემაში ერთ-ერთი გამორჩეული რეგიონი იყო. აქ ძლიერი იყო ადგილობრივი თავადაზნაურობა, ეკლესია-მონასტრები, სოფლის თემები და სამეურნეო კულტურა. გურიის გვარების ნაწილი ნათლად ასახავს როგორც მეგრულ-ზანურ და დასავლურ-ქართულ ენობრივ ფენებს, ისე სამეურნეო, სამხედრო და საეკლესიო ყოფას.

მუჯირი ამ გარემოში განსაკუთრებით ბუნებრივად თავსდება. თუ გვარის ფუძე მართლაც ხორბლის/სამეურნეო მარაგის მნეს უკავშირდება, მაშინ გურიის სოფლისა და საეკლესიო ეკონომიკის პირობებში ასეთი ფუნქციის მქონე პირები მნიშვნელოვანი უნდა ყოფილიყვნენ. გურიაში სასოფლო მეურნეობა, ვენახი, სიმინდი, ღომი, საქონელი და საეკლესიო-ფეოდალური ბეგარა ისტორიულად დიდ როლს ასრულებდა.

გვარის გურიაში ფართოდ გავრცელება — ოზურგეთი, ბოხვაური, გურიანთა, ვაკიჯვარი, მაკვანეთი, შემოქმედი, ჯუმათი და სხვა — მიუთითებს, რომ მუჯირები ამ მხარის ძველი მკვიდრი მოსახლეობის ნაწილს წარმოადგენდნენ. განსაკუთრებით საყურადღებოა ბოხვაური და გურიანთა, სადაც გვარი საეკლესიო პირებთანაც არის დაკავშირებული.

საეკლესიო ხაზები და სამღვდელოება

მუჯირთა გვარი XIX–XXI საუკუნეებში მკაფიოდ ჩანს საეკლესიო სივრცეში. ეს მიუთითებს, რომ გვარს ჰქონდა წიგნიერებისა და ეკლესიის მსახურების ტრადიციაც.

მოხსენიებულია ნიკიფორე მუჯირი, მღვდელი. 1869 წელს იგი მსახურობდა ჭაბუკჯვრის, ანუ ბოხვაურის წმინდა გიორგის ეკლესიაში, 1877 წელს — ბაღდადის მაცხოვრის ეკლესიაში, ხოლო 1892 წელს კვლავ ბოხვაურის წმინდა გიორგის ეკლესიაში. ეს გვარის გურულ-საეკლესიო კერას კარგად აჩვენებს.

ლუკა მუჯირი 1879 წელს გურიანთის ღვთისმშობლის ეკლესიის მედავითნედ ფიქსირდება, 1892 წელს — ამავე გურიანთის ეკლესიის დიაკვნად, ხოლო 1905 წელს — კონჭკათის წმინდა გიორგის ეკლესიის დიაკვნად. მისი ბიოგრაფია გვიჩვენებს საეკლესიო სამსახურში ეტაპობრივ წინსვლას — მედავითნიდან დიაკვნამდე.

ისიდორე მუჯირი 1900 წელს კვირიკეთის წმინდა კვირიკესა და ივლიტას ეკლესიის მედავითნე იყო, 1907–1916 წლებში კი ბოხვაურის წმინდა გიორგის ეკლესიაში მსახურობდა მედავითნედ. ეს კიდევ ერთხელ ამყარებს ბოხვაურის მნიშვნელობას მუჯირთა საეკლესიო ისტორიაში.

თანამედროვე საეკლესიო პირებიდან დასახელებულია დავით მუჯირი, მღვდელი, რომელიც 2023 წლის მდგომარეობით შემოქმედის ეპარქიაში მსახურობს.

ასევე მოხსენიებულია იაკობ მუჯირი, მღვდელი საირმის წმინდა გრიგოლ ხანძთელის სახელობის ტაძარში, რომელიც 2025 წლის 27 აპრილს ოქროს ჯვრით დაჯილდოვდა და დეკანოზის ხარისხში აღყვანილ იქნა. ეს გვიჩვენებს, რომ მუჯირთა საეკლესიო ხაზი თანამედროვე ეპოქაშიც გრძელდება.

მონაზვნური ხაზიდან ცნობილია ეფემია მუჯირი, მონაზონი სურამისა და ხაშურის ეპარქიაში; ასევე მელანია მუჯირი, მონაზონი, რომელიც 2009 წელს შუამთის ხახულის ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ხატის სახელობის დედათა მონასტერში, ხოლო 2014 წლის მდგომარეობით ალავერდის ეპარქიაში ფიქსირდება.

განსაკუთრებული მნიშვნელობის პირია შიო მუჯირი, საერო სახელით ელიზბარ თეიმურაზის ძე მუჯირი, დაბადებული 1969 წელს, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მოსაყდრე და ქართული ეკლესიის გამორჩეული მღვდელმთავარი. მისი არსებობა გვარის თანამედროვე საეკლესიო მნიშვნელობას განსაკუთრებულ სიმაღლეს ანიჭებს.

სამხედრო დოკუმენტები და პირველი მსოფლიო ომის პერიოდი

მუჯირთა გვარი რუსულ სამხედრო დოკუმენტებშიც ჩანს. ეს მასალები უმეტესად პირველი მსოფლიო ომის პერიოდის კარტოთეკებსა და დანაკარგების სიებს უკავშირდება. რუსულენოვან ჩანაწერებში გვარი სხვადასხვა ფორმითაა გადმოცემული: Муджири, Муджери, Муджури, Миджири. ასეთი ვარიანტულობა ქართული გვარების რუსულ ადმინისტრაციულ ჩაწერაში ხშირია და არ უნდა აღვიქვათ როგორც აუცილებლად სხვადასხვა გვარი. ბგერითი გადმოცემა ხშირად დამოკიდებული იყო მწერლის სმენაზე, ადგილობრივ გამოთქმაზე და დოკუმენტის შედგენის პირობებზე.

მოხსენიებულია ლუკა სელივეტის ძე მუჯირი, ავადმყოფად აღრიცხული. მისი დაბადების ადგილად მითითებულია ქუთაისის გუბერნიის ოზურგეთის მაზრა; მსახურობდა 256-ე ქვეით ელისავეტგრადის პოლკში, უფროს უნტერ-ოფიცრად. თარიღად მოცემულია 1915 წლის 2 თებერვალი. ეს მიუთითებს, რომ მუჯირთა წარმომადგენლები სამხედრო იერარქიაში რიგითზე მაღალ, უნტერ-ოფიცრის დონეზეც იყვნენ წარმოდგენილნი.

კვარტენ გიორგის ძე მუჯირი დაბადებული იყო ქუთაისის გუბერნიის ოზურგეთის მაზრაში, ურგანტის დასახლებაში; მსახურობდა 155-ე ქვეით კუბანის პოლკში, რიგითად. თარიღად მოცემულია 1917 წლის 31 იანვარი.

დეომიდ ივანეს ძე მუჯირი დაბადებული იყო ოზურგეთის მაზრის გურიან-ლეთას დასახლებაში; მსახურობდა ქართულ მსროლელთა პოლკში, ეფრეიტორად. თარიღად მოცემულია 1917 წლის 12 მარტი. ქართული მსროლელი პოლკის კონტექსტი განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან აქ გვარის წარმომადგენელი უკვე უშუალოდ ქართულ სამხედრო ფორმირებასთან არის დაკავშირებული.

სერაპიონ ნიკიფორეს ძე მუჯირი, ფორმით „Муджири (Муджери)“, დაბადებული იყო ქუთაისის გუბერნიის ოზურგეთის მაზრის სოფელ კურიანთაში; მსახურობდა 16-ე გრენადერთა მეგრულ პოლკში, რიგითად. ეს ჩანაწერი აჩვენებს გვარის რუსულენოვან ვარიანტს და ოზურგეთის მაზრასთან მყარ კავშირს.

ასევე ჩანს ხარიტონ ვლადიმერის ძე მუჯური, რომელიც უგზო-უკვლოდ დაკარგულად არის აღრიცხული. მისი დაბადების ადგილად მითითებულია ქუთაისის გუბერნიის ოზურგეთის მაზრა, სამოკლოს ან სამსკეს საზოგადოება; მსახურობდა 319-ე ქვეით ბუგულმის პოლკში, რიგითად. თარიღი უკავშირდება 1915 წლის აპრილს.

ევტიხი მიხეილის ძე მიდჯირი 1915 წლის 2 ივნისს უგზო-უკვლოდ დაკარგულად არის აღრიცხული; მსახურობდა მე-9 კავკასიის მსროლელთა პოლკში.

ასევე ფიქსირდება ლიასონ ნიკიფორეს ძე მუჯირი, უმცროსი ექიმი, ავადმყოფად აღრიცხული 51-ე ქვეით დივიზიასთან დაკავშირებულ ლაზარეთში. ეს გვიჩვენებს, რომ გვარის წარმომადგენლები მხოლოდ რიგით სამხედროებად კი არა, სამედიცინო-სამხედრო სამსახურშიც იყვნენ ჩართულნი.

ამ სამხედრო ცნობებიდან რამდენიმე მნიშვნელოვანი დასკვნა გამოდის: პირველი — მუჯირთა გვარი XX საუკუნის დასაწყისში მკაფიოდ ფიქსირდება ოზურგეთის მაზრაში; მეორე — გვარის წარმომადგენლები მსახურობდნენ სხვადასხვა სამხედრო ნაწილში; მესამე — რუსულ ჩანაწერებში გვარს ჰქონდა რამდენიმე ორთოგრაფიული ვარიანტი; მეოთხე — მუჯირები მონაწილეობდნენ იმპერიის სამხედრო მობილიზაციის ფართო პროცესში.

XIX საუკუნის ადმინისტრაციული და ქონებრივი ცნობები

მუჯირთა გვარი XIX საუკუნის ადმინისტრაციულ-ქონებრივ დოკუმენტებშიც ჩანს. 1897 წლის ფინანსთა სამინისტროს გადასახადების აკრეფის დეპარტამენტის საქმეში მოხსენიებულია სილევან მუჯირი, რომელსაც არბიტრაჟით გადაცემული ქონების გადასახადის საკითხი უკავშირდებოდა. საქმე ეხებოდა მიწის ნაკვეთს შენობებით ქალაქ ბაღში.

ეს ცნობა გვარის სამოქალაქო-ქონებრივ ისტორიას ასახავს. XIX საუკუნის ბოლოს რუსეთის იმპერიის ადმინისტრაციულ სისტემაში მიწა, ქონება, გადასახადი, არბიტრაჟი და დავალიანება უკვე ფორმალურ სამართლებრივ-ბიუროკრატიულ სისტემაში იყო მოქცეული. სილევან მუჯირის საქმე გვიჩვენებს, რომ გვარის წარმომადგენლები არა მხოლოდ სოფლისა და ეკლესიის სივრცეში, არამედ ქალაქურ-ქონებრივ და ფინანსურ ურთიერთობებშიც ფიქსირდებოდნენ.

მუჯირი, მუჯირიშვილი და ვარიანტული ფორმები

მოცემულ მასალაში მითითებულია, რომ ამავე ძირისაა გვარები მუჯირიშვილი, მუჯრიშვილი და სხვა ვარიანტები. ეს სრულიად ბუნებრივი მოვლენაა ქართული გვარებისთვის.

გვარი მუჯირი პირდაპირ ინარჩუნებს თანამდებობის ან სახელწოდების ფორმას. ხოლო მუჯირიშვილი უკვე ამ ფუძეზე დამატებული პატრონიმული სუფიქსით არის შექმნილი და შეიძლება ნიშნავდეს „მუჯირის შვილს“. ასეთი პარალელები ხშირია: ერთი ფუძე შეიძლება გვარად დარჩეს პირდაპირი ფორმითაც და წარმოიშვას მისგან -შვილი ან -ძე სუფიქსიანი ვარიანტიც.

რუსულენოვან სამხედრო ჩანაწერებში გვარი გვხვდება ფორმებით Муджири, Муджери, Муджури, Миджири. ქართულად მათი უმრავლესობა შეიძლება დაუბრუნდეს ფორმას მუჯირი ან მის ახლო ვარიანტებს. ეს გვარის დოკუმენტურ ცხოვრებას გვიჩვენებს — როგორ იცვლებოდა მისი ჩაწერა სხვადასხვა ენობრივ და ადმინისტრაციულ გარემოში.

თანამედროვე წარმომადგენლები

მუჯირთა გვარს არაერთი თანამედროვე წარმომადგენელი ჰყავს სხვადასხვა სფეროში.

სპორტულ სფეროში ცნობილია დავით მუჯირი — ფეხბურთელი. ამ სახელით რამდენიმე ფეხბურთელი ფიგურირებს, რაც გვარის სპორტულ სივრცეში ცნობადობას ზრდის. ასევე დასახელებულია ამირან მუჯირი, ფეხბურთელი.

კულტურის სფეროში ცნობილია გენო მუჯირი, მომღერალი.

ხელოვნების მიმართულებით მნიშვნელოვანია ვლადიმერ მუჯირი — მხატვარი, ანიმატორი და რეჟისორი.

საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ სივრცეში დასახელებულია სალომე მუჯირი, პოლიტიკოსი.

განსაკუთრებული მნიშვნელობის პირია შიო III, ერისკაცობაში ელიზბარ თეიმურაზის ძე მუჯირი — სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსი, ბიჭვინთისა და ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტი. იგი 2017 წლიდან იყო საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრე, ხოლო 2026 წელს არჩეულ იქნა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის 142-ე საჭეთმპყრობელად.

ეს მრავალფეროვნება აჩვენებს, რომ მუჯირები დღესაც აქტიურად არიან წარმოდგენილნი სპორტში, კულტურაში, ხელოვნებაში, პოლიტიკაში და ეკლესიაში.

სოციალური სურათი

მუჯირთა გვარის სოციალური ისტორია მრავალფეროვანია. მისი ეტიმოლოგია გვიჩვენებს სამოხელეო-სამეურნეო საწყისს — მნე, მარაგის ზედამხედველი, ხორბალთან ან საბეგრო პროდუქტთან დაკავშირებული პირი. XVII საუკუნის საბუთები გვიჩვენებს ყმურ და სამხედრო ვალდებულების მატარებელ ფენას — ამილახვრის ყმებს, მშვილდითა და თოფით ლაშქრობის ვალდებულებას. XVII–XVIII საუკუნეების სამართლებრივი საბუთები გვარს მოწმის, წყალობის, ვენახისა და საეკლესიო მამულის კონტექსტში აყენებს.

XIX საუკუნეში გვარი შედის საეკლესიო მსახურებაში, ხოლო XX საუკუნის დასაწყისში სამხედრო დოკუმენტებში ჩანს როგორც რიგითი, ეფრეიტორი, უნტერ-ოფიცერი და უმცროსი ექიმი. თანამედროვე ეპოქაში კი მუჯირები გვხვდებიან სპორტში, ხელოვნებაში, პოლიტიკაში და მაღალ საეკლესიო იერარქიაში.

ამრიგად, მუჯირი არ არის მხოლოდ ერთი სოციალური ფენის გვარი. იგი მოიცავს გლეხურ, სამოხელეო, სამხედრო, საეკლესიო, ქონებრივ და კულტურულ ფენებს. ეს გვარის ისტორიულ სიღრმესა და მრავალმხრივობას აჩვენებს.

დასკვნა

მუჯირი ძველი ქართული გვარია, რომლის ძირითადი ისტორიული ბუდე გურიაშია, განსაკუთრებით ოზურგეთის მხარესა და მის სოფლებში: ანასეული, ბოხვაური, გურიანთა, ვაკიჯვარი, ლაითური, მაკვანეთი, შემოქმედი, ჯუმათი და სხვა. გვარი ასევე ფიქსირდება იმერეთში — თავასაში, თხილთაწყაროსა და ჩხარში — და თანამედროვე პერიოდში თბილისშია და სხვა ქალაქებშიც.

გვარის ფუძე არის ძველი სიტყვა მუჯირი, რომელსაც სულხან-საბა ორბელიანი განმარტავს როგორც „ხვარბლის მნეს“. ამდენად, მუჯირი პროფესიულ-სამოხელეო წარმოშობის გვარია. იგი, სავარაუდოდ, თავდაპირველად აღნიშნავდა სამეურნეო მარაგის, ხორბლის ან საბეგრო პროდუქტის ზედამხედველს, შემდეგ კი გვარად იქცა.

XVII საუკუნის წყაროებში მუჯირები ჩანან როგორც ყმები, სამხედრო ვალდებულების მატარებელი პირები, სამეფო წყალობის მონაწილენი და სამართლებრივი აქტების მოწმეები. ამავე პერიოდში ჩანს ბერუკა მუჯირი, ზაქუტა მუჯირი, მახარა მუჯირი, შოშია მუჯირი და სხვა პირები. XVIII საუკუნეში გვარის ფუძე ქონებრივ-საეკლესიო კონტექსტშიც ფიქსირდება მუჯარის ვენახის სახით.

XIX–XX საუკუნეებში მუჯირები ძლიერად არიან წარმოდგენილნი საეკლესიო ცხოვრებაში: ნიკიფორე, ლუკა, ისიდორე, დავით, იაკობ და სხვა მუჯირები მსახურობდნენ მღვდლებად, დიაკვნებად და მედავითნეებად. მონაზვნურ ხაზში ჩანს ეფემია და მელანია მუჯირები.

 თანამედროვე საეკლესიო ისტორიაში მუჯირთა გვარის განსაკუთრებული წარმომადგენელია შიო III — სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, რაც ამ გვარს საქართველოს ეკლესიის უმაღლეს იერარქიულ სივრცეს უკავშირებს.

პირველი მსოფლიო ომის რუსულ სამხედრო ჩანაწერებში მუჯირები ფიქსირდებიან სხვადასხვა ფორმით — Муджири, Муджери, Муджури, Миджири — რაც გვარის დოკუმენტურ ვარიანტულობას აჩვენებს. სამხედრო მასალებში ისინი დაკავშირებულნი არიან ოზურგეთის მაზრასთან, სხვადასხვა ქვეით პოლკთან, ქართულ მსროლელთა პოლკთან და სამხედრო-სამედიცინო სამსახურთან.

ამრიგად, მუჯირი არის გურულ-ქართული, სამოხელეო წარმოშობის ძველი გვარი, რომლის ისტორია აერთიანებს ფეოდალური საქართველოს სამეურნეო მეხსიერებას, სამხედრო ვალდებულებებს, საეკლესიო მსახურებას, ქონებრივ დოკუმენტებს, გურიის სოფლების გეოგრაფიას და თანამედროვე კულტურულ-საზოგადოებრივ წარმომადგენლობას. ეს არის გვარი, რომლის სახელშიც ძველი ქართული ყოფის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სოციალური ფუნქცია — მნეობა, მოვლა, ზედამხედველობა და პასუხისმგებლობა — დღემდეა შემონახული.