|
შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორია ლევან ბერაია
შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიალევან ბერაიაისტორიულ-გენეალოგიური მონოგრაფიაეძღვნება სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს, უწმინდესსა და უნეტარესს ილია მეორეს — მისი სულიერი მემკვიდრეობისა და წინაპართა ხსოვნის პატივსაცემად.შესავალიშიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორია საქართველოს მთიანეთის საზოგადოებრივი ცხოვრების, საეკლესიო კულტურისა და სახელმწიფოებრივი განვითარების ურთიერთკავშირში იკითხება. მისი ისტორიული სამკვიდროა ხევი, განსაკუთრებით სნო და სნოს ხეობა, თუმცა გვარის წარმომადგენელთა საქმიანობა დროთა განმავლობაში გასცდა თავდაპირველ საცხოვრისს და მოიცვა საქართველოს სხვადასხვა მხარე.საგვარეულოს წარსულში ერთმანეთს ენაცვლება თემის წევრის, მებრძოლის, მოურავის, სასულიერო პირის, ხელოსნის, მეცნიერისა და საზოგადო მოღვაწის საქმიანობა. ამ მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის განსაკუთრებული ფურცელია ილია მეორის ცხოვრება და მსახურება, რომელმაც შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა სახელი საქართველოს ეკლესიისა და ქვეყნის უახლეს ისტორიას დაუკავშირა.საგვარეულოს შესახებ შემონახული მასალა განსხვავებული ხასიათისაა. მის შესასწავლად მნიშვნელოვანია გერგეტის სამების „სულთა მატიანესთან“ დაკავშირებული ჩანაწერები, სამეფო განჩინება, მოსახლეობის აღწერა, სასულიერო პირთა ნუსხები, საარქივო საქმეთა აღწერილობები, სამხედრო დანაკარგების ცნობები, ბიოგრაფიული მასალა და ხალხური გადმოცემები. თითოეული მათგანი წარსულის გარკვეულ მხარეს გვიხსნის, მაგრამ განსხვავებულად უნდა შეფასდეს.ხელნაწერი ადასტურებს განსაზღვრულ დროს ადამიანის მოხსენიებას; მოსახლეობის აღწერა გვიჩვენებს ოჯახებსა და სამსახურებრივ მდგომარეობას; საარქივო საქმის სათაური გვაუწყებს, რა საკითხზე მიმდინარეობდა საქმისწარმოება; ხალხური ბალადა კი ინახავს საზოგადოების ისტორიულ მეხსიერებას. მხატვრული ნაწარმოები ამ მეხსიერების შემოქმედებითი გააზრებაა და მისი ყველა ეპიზოდი უშუალო ისტორიულ საბუთად ვერ ჩაითვლება.საგვარეულოს ისტორიის კვლევის საფუძველია წერილობითი საბუთების, საეკლესიო მოსახსენებლების, ადგილობრივი ისტორიული მეხსიერებისა და ზეპირი გადმოცემების ურთიერთშეჯერება. თითოეული მათგანი თავისებურად ინახავს წინაპართა ცხოვრების მნიშვნელოვან კვალს. ისტორიული თხრობის მიზანია არა გადმოცემათა უარყოფა, არამედ მათი სათანადო დროით და საზოგადოებრივ გარემოში გააზრება.წინამდებარე ნაშრომში თითოეული ისტორიული მოვლენა განხილულია თავის ქრონოლოგიურ ან თემატურ ადგილას. პიროვნებები ერთმანეთთან დაკავშირებულია მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც ამის შესაძლებლობას წყაროები იძლევა. სახელების დამთხვევა, გვარის ერთნაირი ფორმა ან საერთო საცხოვრისი დამოუკიდებლად ჯერ კიდევ ვერ აღადგენს უშუალო ნათესაობრივ რიგს.საგვარეულო სახელები და ისტორიული სამკვიდროღუდუშაური და შიოლაშვილიშიოლა ღუდუშაურის შესახებ არსებული მრავალფეროვანი გადმოცემები მოწმობს, რამდენად ღრმა კვალი დატოვა მან ხევის საზოგადოებრივ მეხსიერებაში. საგმირო ამბები, მისი გავლენისა და თემთან ურთიერთობის განსხვავებული შეფასებები ერთობლივად გვიჩვენებს გამორჩეულ ისტორიულ პიროვნებას, რომლის ცხოვრების სრული სურათის აღდგენა სხვადასხვა წყაროს შეჯერებას მოითხოვს.„ღუდუშაური“ და „შიოლაშვილი“ ქართული საგვარეულო სახელების ორ განსხვავებულ აგებულებას წარმოადგენს. საგვარეულო გადმოცემის მიხედვით, პირველი უკავშირდება საკუთარ სახელს ღუდუშა, ხოლო მეორე — შიოლას.შიოლაშვილის დაბოლოება „-შვილი“ წინაპრისგან შთამომავლობას აღნიშნავს. ღუდუშაურის სახელში არსებული „-აურ-“ აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის სახელდებისთვის დამახასიათებელ გარემოს შეესაბამება. გვარის ენობრივი აგებულება მისი წარმოქმნის გზის გაგებაში გვეხმარება, თუმცა მხოლოდ დაბოლოებით ჩამოყალიბების ზუსტი საუკუნის დადგენა შეუძლებელია.სნოს შიოლაშვილთა ღუდუშაურებთან კავშირს მნიშვნელოვანი პირადი მოწმობაც ახლავს. 2009 წლის 13 დეკემბრის ქადაგებაში ილია მეორე შიოლა ღუდუშაურს XVII საუკუნის წინაპრად ასახელებდა და განმარტავდა, რომ მისი პირდაპირი შთამომავლების ნაწილმა შიოლაშვილის გვარი მიიღო.[1] ეს ცნობა საგვარეულოს თვითცნობიერების საყურადღებო გამოხატულებაა.ამავე დროს, სნოს შტოს ისტორია და შიოლაშვილის გვარის ყველა მატარებლის წარმომავლობა ავტომატურად არ უნდა გავაიგივოთ. საერთო გვარის მქონე სხვადასხვა ოჯახის ნათესაობა საეკლესიო ჩანაწერებით, მოსახლეობის აღწერებითა და სხვა გენეალოგიური საბუთებით უნდა დადგინდეს.სნო და სნოს ხეობასაგვარეულოს ისტორიული ბირთვი თერგისა და სნოსწყლის ურთიერთმიმართებაში მდებარეობს. აჩხოტის მიდამოებიდან იწყება სნოს ხეობის შესასვლელი. ამ სივრცეს უკავშირდება სნო, ადგილობრივი ახალციხე, კარკუჩა და მიმდებარე დასახლებები.აქ მოხსენიებული ახალციხე ხევის სოფელია და სამცხის ქალაქ ახალციხეში არ უნდა აგვერიოს. ეს განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შიოლასა და მთრეხელის ამბის განხილვისას, რადგან გადმოცემის ერთ-ერთი მთავარი ეპიზოდი სწორედ ხევის ახალციხეში ვითარდება.გავრცელების ცნობებში შიოლაშვილები დასახელებული არიან არშაში, აჩხოტში, გარბანში, მარტყოფში, მცხეთაში, სნოში, სტეფანწმინდასა და ხურთისში.ღუდუშაურთა გავრცელების ჩამონათვალი მოიცავს არშას, აჩხოტს, ახალსოფელს, გარბანს, გორს, გუდაურს, დუშეთს, კასპს, მცხეთას, მჭადიჯვარს, ჟინვალს, საგურამოს, სიონს, სნოს, სტეფანწმინდასა და წილკანს.[2]ეს გეოგრაფია გვიჩვენებს როგორც ხევის შიგნით განსახლებას, ისე მისი საზღვრებიდან გასვლას. თუმცა ჩამონათვალი თავისთავად ვერ ადგენს თითოეული ოჯახის გადასახლების დროს, მიმართულებასა და კონკრეტულ მიზეზს.კვირაის ძალთასაგვარეულო გადმოცემაში ღუდუშაურების ადრეულ საცხოვრისად კვირაის ძალთა სახელდება. ამ თხრობის მიხედვით, ოჯახები მოგვიანებით ქვემოთ ჩამოსახლდნენ, ახალ დასახლებას წინაპრის, სნოს სახელი უწოდეს, ძველი ნამოსახლარი კი სალოცავად შეინარჩუნეს.ძველი საცხოვრისის სიწმინდის შენარჩუნება მთის კულტურისთვის დამახასიათებელი მოვლენაა. გადასახლება წინაპართა ადგილთან კავშირის გაწყვეტას არ ნიშნავდა: ძველი ადგილი შეიძლებოდა სათემო ან საგვარეულო მეხსიერების ცენტრად დარჩენილიყო.განსაკუთრებით საყურადღებოა, რომ კვირაის ძალთასთან დაკავშირებული ღუდუშაური წერილობით მასალაშიც გვხვდება. ამ თანხვედრას ისტორიული მნიშვნელობა აქვს, თუმცა იგი საცხოვრისის წარმოშობის შესახებ გადმოცემის ყველა დეტალს ერთდროულად ვერ ადასტურებს.ღუდუშაურთა უძველესი წარმომავლობა და საგვარეულო გადმოცემებიღუდუშაურთა საგვარეულოს წარმოშობის შესახებ შემონახული გადმოცემები საქართველოს ადრეული შუა საუკუნეების ისტორიას, კერძოდ, ვახტანგ გორგასლის ეპოქას უკავშირდება. ეს გარემოება განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს საგვარეულოს ისტორიულ მეხსიერებას, რადგან მასში ერთმანეთთან არის დაკავშირებული წინაპართა სამხედრო დამსახურება, სამეფო ხელისუფლებასთან ურთიერთობა და ქრისტიანული სარწმუნოების ტრადიცია.საგვარეულო გადმოცემის ერთ-ერთი ვერსიის თანახმად, ვახტანგ გორგასლის ჩრდილოეთის მიმართულებით ლაშქრობისას მეფის გვერდით იბრძოდა სნო, რომელსაც მცირეწლოვანი ვაჟი — ღუდუშა ჰყავდა. მეფემ ბავშვი მონათლა და მისი ნათლია გახდა. ამ ამბავმა საგვარეულო მეხსიერებაში განსაკუთრებული ადგილი დაიკავა, ხოლო ღუდუშას სახელს მოგვიანებით საგვარეულო სახელის წარმოშობა დაუკავშირდა.გადმოცემის მეორე ვარიანტში სამხედრო მამაცობით თავად ღუდუშა გამოირჩევა. მისი ერთგულებისა და საბრძოლო დამსახურების აღსანიშნავად ვახტანგ გორგასალი მის ვაჟს ნათლავს. ამგვარად, ორივე ვერსიის ძირითადი შინაარსი ერთია: საგვარეულოს წინაპარი სამეფო ხელისუფლების ერთგულ მებრძოლად არის წარმოდგენილი, ხოლო მეფესთან დამყარებული სულიერი ნათესაობა ოჯახის განსაკუთრებული პატივისცემის საფუძვლად იქცევა.ცალკეულ გადმოცემებში ამავე მოვლენებს უკავშირდება ციხის მშენებლობის ამბავიც. ერთი ვერსიით, წინაპარმა ციხე ააგო, მეორის მიხედვით კი მშენებლობა სამეფო ხელისუფლების ნებართვით განხორციელდა.ამ ცნობათა მნიშვნელობა მხოლოდ ცალკეული ისტორიული ეპიზოდების აღწერით არ შემოიფარგლება. ისინი წარმოაჩენს იმ ღირებულებებს, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში განსაზღვრავდა მთის მოსახლეობის საზოგადოებრივ ცხოვრებას: სამშობლოს დაცვას, მეფის ერთგულებას, ქრისტიანული სარწმუნოების პატივისცემასა და წინაპართა სახელის ღირსეულად შენარჩუნებას.ვახტანგ გორგასლის ეპოქა და ხევის ისტორიული გარემოV საუკუნის საქართველო მნიშვნელოვანი პოლიტიკური და სამხედრო მოვლენების ასპარეზი იყო. ვახტანგ გორგასლის მეფობა დაკავშირებულია ქართლის სამეფოს გაძლიერების, სახელმწიფოებრივი ორგანიზაციის განმტკიცებისა და ჩრდილოეთ კავკასიის მიმართულებით სამხედრო-პოლიტიკური ურთიერთობების განვითარების ტრადიციასთან.ამ ისტორიულ გარემოში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოს ჩრდილოეთის მთიანეთს. ხევი, დარიალის გასასვლელი და მიმდებარე ტერიტორიები ბუნებრივ თავდაცვით სივრცეს წარმოადგენდა. აქ მცხოვრები მოსახლეობა მნიშვნელოვანი გზებისა და გადასასვლელების დაცვის პროცესში მონაწილეობდა.სწორედ ამ გეოგრაფიულ და ისტორიულ გარემოს შეესაბამება ღუდუშაურთა საგვარეულო გადმოცემის ძირითადი შინაარსი.საგულისხმოა, რომ ხევის მოსახლეობის სამხედრო ვალდებულებები მხოლოდ ერთი ისტორიული ეპოქისთვის არ ყოფილა დამახასიათებელი. მთის თემების მონაწილეობა ქვეყნის თავდაცვაში შემდგომ საუკუნეებშიც გრძელდებოდა, რასაც ადასტურებს როგორც წერილობითი წყაროები, ისე ადგილობრივი ისტორიული ტრადიცია.ამიტომ ვახტანგ გორგასალთან დაკავშირებული საგვარეულო გადმოცემა უნდა განვიხილოთ არა როგორც შემთხვევითი ლეგენდა, არამედ როგორც ისტორიული მეხსიერების ნაწილი, რომელშიც ასახულია ხევის მოსახლეობის სამხედრო და სახელმწიფოებრივი ფუნქციის შესახებ საუკუნეების განმავლობაში ჩამოყალიბებული წარმოდგენა.მეფის ნათლიობა საგვარეულო ტრადიციაშიქართულ ქრისტიანულ საზოგადოებაში ნათლიობას განსაკუთრებული სულიერი და სოციალური მნიშვნელობა ჰქონდა. ნათლია და ნათლული ერთმანეთთან დაკავშირებული იყვნენ სარწმუნოებრივი ნათესაობით, რომელიც ხშირად თაობათა მეხსიერებაშიც ინახებოდა.ამ თვალსაზრისით, ვახტანგ გორგასლის მიერ ღუდუშაურთა წინაპრის მონათვლის გადმოცემა საგვარეულოსთვის განსაკუთრებული ღირსების გამომხატველია.მეფის ნათლიობა აქ მხოლოდ პიროვნული ურთიერთობის ნიშნად არ წარმოგვიდგება. იგი ქრისტიანული სარწმუნოებისა და სამეფო ხელისუფლების ერთიანობის სიმბოლურ გამოხატულებასაც წარმოადგენს.საგვარეულო მეხსიერებაში ამ ამბის შენარჩუნება მოწმობს, რომ ღუდუშაურთა წინაპრების წარმოდგენაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა როგორც სამხედრო ღირსებას, ისე სარწმუნოებრივ ერთგულებას.ამავე დროს, ისტორიული კვლევის თვალსაზრისით, საჭიროა ერთმანეთისგან განვასხვაოთ საგვარეულო ტრადიციის შინაარსი და უშუალოდ შემონახული წერილობითი მოწმობა. ვახტანგ გორგასლის ეპოქიდან ღუდუშაურთა ყველა თაობის დამაკავშირებელი გენეალოგიური საბუთები ამჟამად განხილულ მასალაში წარმოდგენილი არ არის.ეს გარემოება თავისთავად არ აუქმებს გადმოცემის ისტორიულ-კულტურულ მნიშვნელობას. საქართველოს მთიანეთის მრავალი საგვარეულოს ადრეული ისტორია სწორედ ზეპირი ტრადიციების მეშვეობით შემოინახა, ხოლო წერილობითი დოკუმენტაცია შედარებით გვიანდელი პერიოდიდან იწყება.შესაბამისად, ღუდუშაურთა უძველესი წარმომავლობის შესახებ გადმოცემა საგვარეულოს ისტორიული თვითშეგნების მნიშვნელოვან ნაწილად უნდა მივიჩნიოთ, ხოლო მისი კონკრეტული ქრონოლოგიური დეტალები შემდგომი კვლევის საგნად დავტოვოთ.საგვარეულოს სიძველის ისტორიული შეფასებაღუდუშაურთა ისტორიის შესწავლისას განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს იმ გარემოებას, რომ საგვარეულოს შესახებ წერილობითი ცნობები XV საუკუნიდან უკვე კონკრეტულ პიროვნებებსა და საზოგადოებრივ ურთიერთობებს ასახავს.ეს ნიშნავს, რომ XV საუკუნეში ღუდუშაურის საგვარეულო სახელი უკვე დამკვიდრებული იყო და მისი წარმომადგენლები ხევის საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობდნენ.ამ გარემოებიდან გამომდინარეობს მნიშვნელოვანი ისტორიული დასკვნა: 1439 წლის წერილობითი მოხსენიება საგვარეულოს წარმოშობის თარიღი კი არ არის, არამედ მისი არსებობის დოკუმენტურად დადასტურებული ერთ-ერთი ადრეული ქრონოლოგიური საზღვარია.გვარის წარმოქმნა და მისი პირველი შემორჩენილი წერილობითი მოხსენიება ყოველთვის ერთი და იგივე მოვლენა არ არის.ამრიგად, ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიული მეხსიერება გაცილებით ადრეულ ეპოქას უკავშირდება, ხოლო XV საუკუნიდან მისი წარმომადგენლების შესახებ უკვე კონკრეტული დოკუმენტური ცნობები მოგვეპოვება.ეს ორი გარემოება ერთმანეთს არ უპირისპირდება. პირიქით, ისინი საგვარეულოს ისტორიის შესწავლის ორ ურთიერთშემავსებელ მიმართულებას წარმოადგენს.1439 წლის ისტორიული საბუთი და შალვა ღუდუშაურიღუდუშაურთა საგვარეულოს ადრეული წერილობითი ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყაროა 1439 წლის 20 თებერვლით დათარიღებული ფიცი და განჩინება, რომელიც გერგეტის სამების „სულთა მატიანესთან“ არის დაკავშირებული.საბუთი დაცულია ხელნაწერთან დაკავშირებულ მასალაში, რომლის მითითებაა A-1085, გვერდები 13–15.[4]აღნიშნული დოკუმენტი განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა როგორც ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიისთვის, ისე XV საუკუნის ხევის საზოგადოებრივ-სამართლებრივი ურთიერთობების შესასწავლად.საბუთში მოხსენიებულია კვირაის ძალთელი შალვა ღუდუშაური.ამ ცნობას რამდენიმე თვალსაზრისით აქვს ისტორიული ღირებულება. უპირველესად, იგი ადასტურებს, რომ XV საუკუნის პირველ ნახევარში ღუდუშაურის საგვარეულო სახელი უკვე არსებობდა. ამასთანავე, კონკრეტული პიროვნების მოხსენიება გარკვეულ საზოგადოებრივ მოვლენასთან დაკავშირებით გვიჩვენებს, რომ საგვარეულოს წარმომადგენლები ადგილობრივი სამართლებრივი და ადმინისტრაციული ურთიერთობების მონაწილენი იყვნენ.ალექსანდრე მეფის განჩინება და ხევის საზოგადოება1439 წლის საბუთი ალექსანდრე მეფის მმართველობის პერიოდს განეკუთვნება.დოკუმენტის შინაარსი დაკავშირებულია ხევის მოსახლეობასა და გერგეტის სამების საყდრისშვილებს შორის არსებულ ვალდებულებებთან.ამონაწერის მიხედვით, მეფის ბრძანებით ხევმა შალვა ღუდუშაური გერგეტის საყდრისშვილებს მძევლად გადასცა.აღნიშნული გარემოება შუა საუკუნეების ქართული სამართლებრივი ურთიერთობების გათვალისწინებით უნდა განვიხილოთ.მძევლობა იმდროინდელ საზოგადოებაში ყოველთვის პიროვნების დასჯას ან მის მიმართ მტრულ დამოკიდებულებას არ გულისხმობდა. იგი შეიძლებოდა ყოფილიყო შეთანხმების შესრულების, აღებული ვალდებულების დაცვისა და მხარეთა შორის ურთიერთობის უზრუნველყოფის ერთ-ერთი სამართლებრივი საშუალება.ამიტომ შალვა ღუდუშაურის მძევლად დასახელება, უპირველესად, იმაზე მიუთითებს, რომ იგი მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი ურთიერთობის მონაწილე იყო.მისი პიროვნების შერჩევა შესაძლოა დაკავშირებული ყოფილიყო ადგილობრივ საზოგადოებაში მის მდგომარეობასთან, ცნობადობასთან ან იმ პასუხისმგებლობასთან, რომელიც მას კონკრეტულ ვითარებაში ეკისრებოდა.ამგვარი განმარტება დოკუმენტის შინაარსს შეესაბამება, თუმცა შალვას კონკრეტული თანამდებობის ან სოციალური წოდების განსაზღვრა დამატებით საბუთებს მოითხოვს.კვირაის ძალთა და შალვა ღუდუშაურის საცხოვრისიდოკუმენტში განსაკუთრებულ ყურადღებას იქცევს შალვა ღუდუშაურის საცხოვრისის სახელდება.იგი კვირაის ძალთასთან არის დაკავშირებული.ამ ადგილის სახელწოდება გადმოცემულ ტექსტებში რამდენიმე ფორმით გვხვდება. ერთ შემთხვევაში იკითხება „კურაიას ძალთათ“, მეორე წაკითხვით კი — „კვირაის ძალთაით“.სავარაუდოდ, განსხვავება ხელნაწერის მდგომარეობას, ძველი ქართული ტექსტის წაკითხვის თავისებურებებს ან შემდგომი გადმოწერის პროცესს უკავშირდება.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ კვირაის ძალთა ღუდუშაურთა საგვარეულო გადმოცემაშიც სახელდება.როგორც უკვე აღვნიშნეთ, საგვარეულო მეხსიერებაში ეს ადგილი ღუდუშაურთა ერთ-ერთ ადრეულ საცხოვრისად არის წარმოდგენილი.ამრიგად, წერილობით საბუთსა და ზეპირ ტრადიციას შორის მნიშვნელოვანი გეოგრაფიული თანხვედრა არსებობს.ეს თანხვედრა გვაძლევს საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ კვირაის ძალთა საგვარეულოს ისტორიულ საცხოვრისთა შორის განსაკუთრებულ ადგილს იკავებდა.აქედან გამომდინარე, შალვა ღუდუშაურის მოხსენიება მხოლოდ ერთი პიროვნების შესახებ ცნობა არ არის. იგი საგვარეულოს ადრეული განსახლების შესწავლის მნიშვნელოვან საყრდენსაც წარმოადგენს.საბუთში მოხსენიებული სხვა პიროვნებები1439 წლის დოკუმენტი ხევის საზოგადოებრივი ცხოვრების ფართო სურათსაც წარმოგვიდგენს.მასში სხვადასხვა დასახლების წარმომადგენლები არიან დასახელებული, რაც გვიჩვენებს, რომ განხილული სამართლებრივი ურთიერთობა ერთი ოჯახის ან ერთი სოფლის ფარგლებს სცილდებოდა.გადმოცემულ ამონაწერში იხსენიებიან ბალაისშვილი და ანდრია, ახალციხესთან დაკავშირებული დათყური შალვა და ქარქაში, ართხმოს შალიკაისშვილი და ქიშვარი, ყანანაზის აბარუმში და ლამქარაული, მთრეხის ვარსილისძე და სერაისშვილი.მოწმეებს შორის დასახელებული არიან სტეფანწმინდასთან დაკავშირებული ანდრიასშვილი, ფანშეტთან მოხსენიებული პირი, რომლის სახელი „მაბარ“ ფორმით არის გადმოცემული, დარჩია ყარაბუღაშვილი, ტბარშეტელი იოვანე, კურთისთან დაკავშირებული აოციკასძედ წაკითხული პირი და სნოდან ბარსაგისშვილი.[5]ზოგიერთი სახელი დაზიანებული ან რთულად ამოსაკითხია, რის გამოც მათი საბოლოო ფორმის დადგენა ხელნაწერის დამატებით ტექსტოლოგიურ შესწავლას მოითხოვს.მიუხედავად ამისა, საბუთის საერთო ისტორიული მნიშვნელობა ნათელია.დოკუმენტში წარმოდგენილია ხევის სხვადასხვა დასახლების წარმომადგენელთა მონაწილეობა საზოგადოებრივ-სამართლებრივ ურთიერთობაში. ეს გარემოება მიუთითებს ადგილობრივი საზოგადოების ორგანიზებულობაზე, საერთო ვალდებულებათა არსებობასა და საეკლესიო ინსტიტუტებთან მჭიდრო კავშირზე.გერგეტის სამების საყდრისშვილებიგერგეტის სამება ხევის სარწმუნოებრივი და საზოგადოებრივი ცხოვრების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრი იყო.შუა საუკუნეების საქართველოში ეკლესიასა და მონასტრებთან დაკავშირებული მოსახლეობის გარკვეულ ჯგუფებს განსაკუთრებული სამსახურებრივი და სამართლებრივი მოვალეობები ჰქონდათ.საყდრისშვილთა ინსტიტუტი სწორედ ამ ისტორიულ გარემოში უნდა განვიხილოთ.საეკლესიო სამსახური შეიძლებოდა მოიცავდეს ტაძრის დაცვას, საეკლესიო ქონების მოვლა-პატრონობას, სხვადასხვა ვალდებულების შესრულებასა და ადგილობრივი წესრიგის უზრუნველყოფაში მონაწილეობას.გარკვეულ შემთხვევებში საყდრისშვილთა მდგომარეობა საეკლესიო აზნაურობასაც უკავშირდებოდა, თუმცა კონკრეტული პირის სოციალური სტატუსის განსაზღვრა შესაბამისი საბუთის საფუძველზე უნდა მოხდეს.1439 წლის დოკუმენტში შალვა ღუდუშაურის გერგეტის საყდრისშვილებთან დაკავშირება თავისთავად არ ნიშნავს, რომ იგი აუცილებლად ამ ჯგუფის წევრი იყო.სამაგიეროდ, აღნიშნული ცნობა ადასტურებს მის მონაწილეობას იმ ურთიერთობებში, რომლებიც ხევის მოსახლეობასა და მნიშვნელოვან საეკლესიო ცენტრს შორის არსებობდა.შალვა ღუდუშაურის ისტორიული მნიშვნელობა1439 წლის საბუთის საფუძველზე შალვა ღუდუშაური წარმოგვიდგება როგორც XV საუკუნის ხევის საზოგადოებრივი ცხოვრების მონაწილე.მის შესახებ შემონახული ინფორმაცია მცირეა, მაგრამ ისტორიულად მეტად საყურადღებო.ჩვენთვის ცნობილია მისი სახელი, საგვარეულო კუთვნილება, საცხოვრისთან დაკავშირებული გეოგრაფიული სახელდება და კონკრეტულ სამართლებრივ მოვლენაში მონაწილეობა.ამ მონაცემების ერთობლიობა საკმარისია იმის დასადგენად, რომ XV საუკუნის პირველ ნახევარში ღუდუშაურთა საგვარეულო უკვე ჩამოყალიბებული იყო და მისი წარმომადგენლები ხევის საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობდნენ.შალვა ღუდუშაურის მოხსენიებას კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მხარე აქვს: იგი წერილობით ისტორიულ ცნობასა და საგვარეულო გადმოცემაში დაცულ გეოგრაფიულ მეხსიერებას ერთმანეთთან აკავშირებს.ამიტომ 1439 წლის დოკუმენტი ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ქრონოლოგიურ საყრდენად უნდა მივიჩნიოთ.ღუდუშაურთა საგვარეულოს სასულიერო ტრადიცია — XVI საუკუნის საეკლესიო მოსახსენებლებიღუდუშაურთა საგვარეულოს მრავალსაუკუნოვან ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია სასულიერო მსახურებას. თუ XV საუკუნის წერილობითი საბუთები გვარის წარმომადგენელთა საზოგადოებრივ-სამართლებრივ საქმიანობას წარმოაჩენს, XVI საუკუნის საეკლესიო მოსახსენებლები საგვარეულოს სარწმუნოებრივი ცხოვრების მნიშვნელოვან მხარეს გვაცნობს.ამ თვალსაზრისით, განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს გერგეტის სამების „სულთა მატიანეში“ დაცული ცნობები, რომლებშიც მოხსენიებული არიან მოძღვარი ჯერასიმე ღუდუშაური და მოძღვარი გიორგი ღუდუშაური.აღნიშნული ჩანაწერები საგვარეულოს სასულიერო ისტორიის ადრეულ წერილობით მოწმობებს წარმოადგენს. მათი მნიშვნელობა სცილდება მხოლოდ ცალკეულ პირთა სახელების დაფიქსირებას, რადგან ისინი გვიჩვენებს, რომ ღუდუშაურთა წარმომადგენლები XVI საუკუნეში უკვე მონაწილეობდნენ ეკლესიის სულიერ ცხოვრებაში.მოძღვარი ჯერასიმე ღუდუშაურიგერგეტის „სულთა მატიანის“ XVI საუკუნეს მიკუთვნებულ ჩანაწერში მოხსენიებულია მოძღვარი ჯერასიმე ღუდუშაური.მის სახელთან ერთად დასახელებულია მეუღლე რუსუდანი.ეს მცირე, მაგრამ მნიშვნელოვანი ცნობა საშუალებას გვაძლევს, ისტორიულად დავადასტუროთ არა მხოლოდ სასულიერო პირის არსებობა, არამედ მისი ოჯახის ერთ-ერთი წევრის ვინაობაც.სახელი „ჯერასიმე“ შესაძლოა გერასიმეს ძველი ან ადგილობრივი ფორმა იყოს. თუმცა ისტორიული წყაროსადმი სიზუსტის დაცვის მიზნით მიზანშეწონილია მისი იმ სახით შენარჩუნება, როგორც იგი ხელნაწერშია წარმოდგენილი.ჯერასიმე ღუდუშაურის მოძღვრად მოხსენიება მიუთითებს მის სასულიერო მდგომარეობაზე. მართლმადიდებელი ეკლესიის ტრადიციაში მოძღვარს განსაკუთრებული პასუხისმგებლობა ეკისრებოდა მრევლის სულიერი ცხოვრების წარმართვის, ქრისტიანული სწავლების გავრცელებისა და საეკლესიო წესების შესრულების საქმეში.ხევის ისტორიული გარემოს გათვალისწინებით, სასულიერო პირის საქმიანობას მხოლოდ ტაძარში მსახურება არ განსაზღვრავდა. მღვდელი ადგილობრივი საზოგადოების სულიერი ცხოვრების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი იყო. მისი მონაწილეობა ოჯახურ, საზოგადოებრივ და სარწმუნოებრივ ურთიერთობებში ხელს უწყობდა ქრისტიანული ტრადიციების თაობიდან თაობაზე გადაცემას.ამ ზოგადი ისტორიული გარემოს გათვალისწინებით შეიძლება შეფასდეს ჯერასიმე ღუდუშაურის მსახურების მნიშვნელობაც.ამასთანავე, თავად მოსახსენებელში არ არის მითითებული, კონკრეტულად რომელ ეკლესიაში მსახურობდა იგი. ამიტომ მხოლოდ გერგეტის მატიანეში მისი სახელის შეტანა არ გვაძლევს საფუძველს, აუცილებლად გერგეტის სამების მღვდლად მივიჩნიოთ.საეკლესიო მოსახსენებლები ხშირად ინახავდა სხვადასხვა ტაძართან დაკავშირებულ პირთა სახელებსაც. მათი შეტანა საერთო ლოცვით ხსოვნაში სარწმუნოებრივი ერთობის გამოხატულება იყო.ჯერასიმე ღუდუშაურისა და მისი მეუღლის, რუსუდანის, ერთად მოხსენიება საგვარეულოს ისტორიისთვის კიდევ ერთი თვალსაზრისით არის მნიშვნელოვანი: იგი გვინარჩუნებს კონკრეტული ოჯახის შესახებ ცნობას, რომელიც სხვაგვარად შესაძლოა სრულიად დაკარგულიყო.მოძღვარი გიორგი ღუდუშაურიიმავე XVI საუკუნის საეკლესიო მასალაში მოხსენიებულია მეორე სასულიერო პირი — მოძღვარი გიორგი ღუდუშაური.მის სახელთან ერთად დასახელებული არიან მეუღლე ანნა და შვილი, რომლის სახელის ამოკითხვა ხელნაწერის დაზიანების გამო გაძნელებულია.ამ ჩანაწერის ისტორიული მნიშვნელობა განსაკუთრებით საყურადღებოა, რადგან მასში წარმოდგენილია ოჯახის რამდენიმე წევრი.გიორგი ღუდუშაური გვევლინება როგორც სასულიერო პირი და ოჯახის უფროსი, რომლის სახელი საეკლესიო ხსოვნის ნაწილად იქცა.მისი მეუღლის, ანნას, მოხსენიება ადასტურებს ოჯახის არსებობას, ხოლო შვილის დასახელება, მიუხედავად სახელის დაზიანებისა, მომდევნო თაობის შესახებ მნიშვნელოვან მინიშნებას გვაძლევს.ამგვარი ჩანაწერები ისტორიულ-გენეალოგიური კვლევისთვის განსაკუთრებით ფასეულია. შუა საუკუნეების საქართველოს მოსახლეობის შესახებ სრული საოჯახო ნუსხები იშვიათად არის შემონახული. ამიტომ საეკლესიო მოსახსენებლებში დაცული თითოეული სახელი შეიძლება მნიშვნელოვანი აღმოჩნდეს კონკრეტული ოჯახის ისტორიის აღსადგენად.გიორგი ღუდუშაურის სასულიერო საქმიანობის ზუსტი ხანგრძლივობა, მსახურების ადგილი და ცხოვრების სხვა გარემოებები ამ ეტაპზე ცნობილი არ არის.ასევე არ არის დადგენილი მისი უშუალო ნათესაობა მოძღვარ ჯერასიმესთან.მიუხედავად ამისა, ერთი და იმავე საგვარეულოს ორი სასულიერო პირის მოხსენიება XVI საუკუნის საეკლესიო წყაროში გვიჩვენებს, რომ ღუდუშაურთა გვარის წარმომადგენელთათვის სასულიერო მსახურება ამ პერიოდში უკვე მნიშვნელოვანი საქმიანობის სფერო იყო.გერგეტის სამება და ხევის სარწმუნოებრივი ცხოვრებაგერგეტის სამებას განსაკუთრებული ადგილი უკავია საქართველოს მთიანეთის ქრისტიანულ ისტორიაში.ტაძარი საუკუნეების განმავლობაში წარმოადგენდა ხევის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს სარწმუნოებრივ ცენტრს. მისი მნიშვნელობა მხოლოდ ადგილობრივი მრევლის რელიგიური საჭიროებებით არ შემოიფარგლებოდა.საქართველოს მთიანეთში ეკლესია საზოგადოებრივი ერთიანობის, სულიერი განათლებისა და კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნების მნიშვნელოვან ინსტიტუტს წარმოადგენდა.გერგეტის სამებასთან დაკავშირებული ხელნაწერები და საეკლესიო ჩანაწერები ამ ისტორიული გარემოს შესწავლის ფასეულ წყაროებს წარმოადგენს.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია „სულთა მატიანის“ დანიშნულება.ქრისტიანულ ტრადიციაში გარდაცვლილთა სახელების მოხსენიება მათი ლოცვითი ხსოვნის შენარჩუნებას ემსახურებოდა. ამგვარად, საეკლესიო მოსახსენებელი მხოლოდ სახელთა ჩამონათვალი არ იყო. იგი აერთიანებდა ადამიანებს, ოჯახებსა და თაობებს, რომელთა ხსოვნა ეკლესიის სულიერ ცხოვრებაში განაგრძობდა არსებობას.ისტორიული კვლევისთვის ასეთ ჩანაწერებს დამატებითი მნიშვნელობაც აქვს.ისინი ხშირად გვაწვდის ცნობებს იმ პიროვნებების შესახებ, რომლებიც სხვა წერილობით დოკუმენტებში აღარ გვხვდებიან. განსაკუთრებით ფასეულია ოჯახის წევრთა ერთად მოხსენიება, რადგან ეს კონკრეტული ნათესაობრივი ურთიერთობების დადგენის შესაძლებლობას ქმნის.ამ თვალსაზრისით, ჯერასიმე და გიორგი ღუდუშაურების მოსახსენებლები საგვარეულოს ისტორიის მნიშვნელოვანი წყაროა.სასულიერო მსახურება და საგვარეულო ტრადიციის უწყვეტობაღუდუშაურთა საგვარეულოს XVI საუკუნის საეკლესიო ცნობები საინტერესო ისტორიულ კანონზომიერებას წარმოაჩენს.საგვარეულოს წარმომადგენლები სხვადასხვა საუკუნეში მონაწილეობდნენ როგორც საზოგადოებრივ და სამხედრო, ისე სარწმუნოებრივ ცხოვრებაში.მთის საზოგადოების ისტორიული თავისებურება სწორედ ამ სფეროთა მჭიდრო ურთიერთკავშირში გამოიხატებოდა.ქვეყნის დაცვა, თემის ინტერესების სამსახური და ქრისტიანული სარწმუნოების ერთგულება ერთმანეთისგან მოწყვეტილ საქმიანობებად არ აღიქმებოდა.ამ გარემოში სასულიერო პირის მოღვაწეობა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენდა. იგი მონაწილეობდა არა მხოლოდ საეკლესიო წესების შესრულებაში, არამედ ადგილობრივი ქრისტიანული კულტურის შენარჩუნებაშიც.ღუდუშაურთა გვარის წარმომადგენელთა სასულიერო მსახურება მომდევნო საუკუნეებშიც დასტურდება.XIX საუკუნის საეკლესიო ნუსხებში გვხვდებიან მღვდლები, დიაკვნები და მედავითნეები, რომელთა საქმიანობა ხევის სხვადასხვა სამრევლოს უკავშირდება.ამ ცნობების ერთობლიობა საშუალებას გვაძლევს ვისაუბროთ საგვარეულოში სასულიერო მსახურების მრავალსაუკუნოვან ტრადიციაზე.ამავე დროს, ისტორიული სიზუსტისთვის აუცილებელია აღინიშნოს, რომ XVI საუკუნის მოძღვრებსა და XIX საუკუნის სასულიერო პირებს შორის უშუალო გენეალოგიური კავშირი ჯერ კიდევ დამატებით შესწავლას მოითხოვს.ამრიგად, XVI საუკუნის საეკლესიო მოსახსენებლები ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიის მნიშვნელოვან ფურცელს წარმოადგენს. ისინი ადასტურებს, რომ საგვარეულოს წარმომადგენლები მონაწილეობდნენ ხევის ქრისტიანულ ცხოვრებაში და მათი სახელები საეკლესიო ხსოვნაში საუკუნეების განმავლობაში შემორჩა.შიოლა ღუდუშაური — XVII საუკუნის ხევის გამორჩეული ისტორიული პიროვნებაშიოლა ღუდუშაური შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წარმომადგენელია. მის სახელს უკავშირდება საგვარეულოს ისტორიული მეხსიერების განსაკუთრებით მდიდარი ფენა, რომელშიც ასახულია სამხედრო მამაცობა, საზოგადოებრივი აღზევება, ხევის პოლიტიკური ცხოვრება და ადგილობრივი ხელისუფლების ჩამოყალიბების რთული პროცესები.შიოლას პიროვნების განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ისიც განაპირობებს, რომ მის სახელს უკავშირდება შიოლაშვილთა საგვარეულო სახელის წარმოშობის ტრადიცია.საგვარეულო გადმოცემის მიხედვით, შიოლა ღუდუშაურის შთამომავალთა ნაწილმა წინაპრის სახელის საფუძველზე შიოლაშვილის გვარი მიიღო.აღნიშნული ტრადიცია დღემდე წარმოადგენს სნოს შიოლაშვილთა საგვარეულო თვითშეგნების მნიშვნელოვან ნაწილს.განსაკუთრებით საყურადღებოა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, ილია მეორის, 2009 წლის 13 დეკემბრის ქადაგება, რომელშიც უწმინდესი შიოლა ღუდუშაურს საკუთარ წინაპრად იხსენიებდა და მის შთამომავლობას შიოლაშვილის გვარის წარმოშობას უკავშირებდა.ამგვარად, შიოლა ღუდუშაურის სახელი არა მხოლოდ ისტორიულ-ფოლკლორულ ტრადიციაში, არამედ მისი შთამომავლების საგვარეულო მეხსიერებაშიც განსაკუთრებული პატივისცემით არის დაცული.შიოლა ღუდუშაურის მოღვაწეობის ისტორიული ეპოქაშიოლა ღუდუშაურის ცხოვრების ქრონოლოგიის განსაზღვრისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იმ ისტორიულ პიროვნებებსა და მოვლენებს, რომლებთანაც იგი საგვარეულო გადმოცემებსა და ისტორიულ-ფოლკლორულ მასალაში არის დაკავშირებული.ამ ცნობებში იხსენიებიან კახეთის მეფე თეიმურაზ პირველი, გიორგი სააკაძე, არაგვის ერისთავები ნუგზარი და ზურაბი, აგრეთვე 1625 წლის მარაბდის ბრძოლა.აღნიშნული ისტორიული გარემო შიოლას მოღვაწეობას XVII საუკუნის პირველ ნახევართან აკავშირებს.ეს იყო საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი ურთულესი პერიოდი.ქვეყანა განიცდიდა ირანისა და ოსმალეთის პოლიტიკური და სამხედრო დაპირისპირების მძიმე შედეგებს. აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფოები იძულებული იყვნენ, მუდმივად ებრძოლათ პოლიტიკური დამოუკიდებლობისა და სახელმწიფოებრივი არსებობის შესანარჩუნებლად.ამ ვითარებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა მთიანეთის მოსახლეობის სამხედრო შესაძლებლობებს.ხევი, თავისი გეოგრაფიული მდებარეობით, მნიშვნელოვან თავდაცვით სივრცეს წარმოადგენდა. დარიალის მიმართულებით გამავალი გზების კონტროლი, მთის გადასასვლელების დაცვა და ადგილობრივი მოსახლეობის სამხედრო ორგანიზება ქვეყნის უსაფრთხოების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საკითხი იყო.სწორედ ამ გარემოში უნდა განვიხილოთ შიოლა ღუდუშაურის მოღვაწეობაც.შიოლა ღუდუშაურის ოჯახი და ნათესაური გარემონიკოლოზ ბერძენიშვილის მიერ შეკრებილ ისტორიულ-ფოლკლორულ მასალაში შიოლა ღუდუშაურის მამად შალვა ღუდუშაური სახელდება.ამავე გადმოცემის მიხედვით, შიოლას ჰყავდა ძმა პაპა, ხოლო მესამე ძმის სახელი ხალხურ მეხსიერებაში აღარ შემონახულა.საგვარეულო ტრადიციაში დაცულია ცნობაც, რომ შიოლას ოთხი ვაჟი ჰყავდა.გარდა საკუთარი შვილებისა, იგი ზრდიდა დაობლებულ ძმისშვილს, ისმაილს.ეს გარემოება საგვარეულო ცხოვრების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან თავისებურებას წარმოაჩენს — ოჯახის წევრთა ურთიერთპასუხისმგებლობასა და ობოლი ნათესავის მზრუნველობის ტრადიციას.მთის საზოგადოებაში ოჯახური ერთიანობა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ატარებდა. ნათესაური ურთიერთობები განსაზღვრავდა როგორც ქონებრივ და სამეურნეო ცხოვრებას, ისე სამხედრო და საზოგადოებრივ ვალდებულებებს.ამიტომ შიოლას მიერ ძმისშვილის აღზრდის შესახებ შემონახული ცნობა საგვარეულო ყოფის საყურადღებო დეტალია.ფოლკლორულ და ლიტერატურულ ტრადიციაში შიოლას შვილად შარამბალიც სახელდება.ამ ცნობათა საფუძველზე შესაძლებელია შიოლას ოჯახის ზოგადი სურათის წარმოდგენა, თუმცა ოთხივე ვაჟის სახელისა და მათი შთამომავლობის სრული გენეალოგიური რიგის აღდგენა ამ ეტაპზე ვერ ხერხდება.აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ XV საუკუნის საბუთში მოხსენიებული შალვა ღუდუშაური და XVII საუკუნის შიოლას მამად დასახელებული შალვა სხვადასხვა ეპოქის წარმომადგენლები არიან.სახელთა დამთხვევა შეიძლება საგვარეულოში წინაპრის სახელის განმეორების ტრადიციას ასახავდეს, მაგრამ მათ შორის უშუალო ნათესაობრივი ხაზის დასადგენად დამატებითი დოკუმენტური მასალაა საჭირო.შიოლა ღუდუშაური და მარაბდის ბრძოლაშიოლა ღუდუშაურის სახელთან დაკავშირებული ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საგმირო გადმოცემა 1625 წლის მარაბდის ბრძოლას ეხება.მარაბდის ბრძოლას განსაკუთრებული ადგილი უკავია საქართველოს სამხედრო ისტორიაში. იგი დაკავშირებულია ქართველი მებრძოლების თავდადებასთან და ქვეყნის დამოუკიდებლობის დასაცავად წარმოებულ ბრძოლასთან.საგვარეულო გადმოცემის მიხედვით, შიოლა ღუდუშაური ამ ბრძოლის მონაწილე იყო და განსაკუთრებული სამხედრო მამაცობით გამოირჩეოდა.ერთ-ერთი გავრცელებული ამბის თანახმად, მან მოწინააღმდეგე მებრძოლი ორთაბრძოლაში დაამარცხა, რის შემდეგაც ჯილდოდ ძვირფასი საბრძოლო აღჭურვილობა მიიღო.გადმოცემაში სახელდება ვერცხლით შემკული მუზარადი, ხმალი, საბუხარი და სხვა საბრძოლო ნივთები.ამგვარი ჯილდო სამხედრო ღირსების აღიარების გამომხატველად არის წარმოდგენილი.ხალხურ თხრობაში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა შიოლას პირად სიმამაცეს, საბრძოლო ოსტატობასა და ფიზიკურ ძლიერებას.ამავე ტრადიციის მიხედვით, შიოლას ფშავთა, ხევსურთა და თუშთა ცხრა გამორჩეულ ფალავანთან მოუწია შერკინება.გადმოცემა გვაუწყებს, რომ მან თითოეული მხარიდან სამ-სამი მებრძოლი დაამარცხა.ამ ეპიზოდში შიოლა წარმოდგენილია როგორც განსაკუთრებული სამხედრო შესაძლებლობების მქონე პიროვნება, რომლის სახელი მთიანეთის სხვადასხვა თემში იყო ცნობილი.საგმირო გადმოცემებში ფალავანთა რიცხვს, ორთაბრძოლის აღწერასა და ჯილდოს განსაკუთრებული სიმბოლური დატვირთვა ხშირად აქვს. ისინი გმირის სამხედრო ღირსებისა და საზოგადოებრივი აღიარების წარმოჩენას ემსახურება.ამიტომ შიოლას შესახებ შემონახული ამბავი მნიშვნელოვანია როგორც მისი სამხედრო მოღვაწეობის შესახებ საგვარეულო მეხსიერების გამოხატულება.მარაბდის ბრძოლა დადასტურებული ისტორიული მოვლენაა, ხოლო შიოლას პირადი მონაწილეობა და მისი ორთაბრძოლების დეტალები ჩვენამდე ისტორიულ-ფოლკლორული ტრადიციის მეშვეობით არის მოღწეული.ამ ცნობათა განხილვისას მნიშვნელოვანია ისტორიული მოვლენისა და საგმირო გადმოცემის ურთიერთკავშირის დანახვა.შიოლას სახელის მარაბდის ბრძოლასთან დაკავშირება გვიჩვენებს, რომ საგვარეულო მეხსიერებაში იგი სამშობლოს დამცველ მებრძოლად არის შემორჩენილი.შიოლა ღუდუშაური და არაგვის ერისთავებიXVII საუკუნის პირველ ნახევარში ხევის საზოგადოებრივი და პოლიტიკური ცხოვრება მჭიდროდ უკავშირდებოდა არაგვის საერისთავოს.არაგვის ერისთავები აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ძალას წარმოადგენდნენ. მათი ხელისუფლების განმტკიცება დაკავშირებული იყო მთის თემებთან ურთიერთობის მოწესრიგებასთან, სამხედრო ძალების ორგანიზებასა და მნიშვნელოვანი გზების კონტროლთან.ამ ისტორიულ პროცესში ადგილობრივი გავლენიანი პირების მონაწილეობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა.საგვარეულო გადმოცემების მიხედვით, შიოლა ღუდუშაური სწორედ ასეთ პიროვნებად წარმოგვიდგება.მისი სამხედრო დამსახურება და ადგილობრივ საზოგადოებაში მოპოვებული ავტორიტეტი საფუძვლად დაედო მის შემდგომ საზოგადოებრივ აღზევებას.გადმოცემებში შიოლა დაკავშირებულია ნუგზარ და ზურაბ არაგვის ერისთავებთან.ერთ-ერთი ვერსიის თანახმად, იგი აზნაურის მდგომარეობამდე დაწინაურდა და ხევის მოურავის მოვალეობას ასრულებდა.მოურავის თანამდებობა ფეოდალური საქართველოს ადმინისტრაციულ სისტემაში მნიშვნელოვანი სამოხელეო ფუნქციებით იყო აღჭურვილი.მოურავს შეიძლებოდა ევალებოდა ადგილობრივი მმართველობის ორგანიზება, სამეურნეო საკითხების მოწესრიგება, სამხედრო ვალდებულებების შესრულების უზრუნველყოფა და ხელისუფლების წარმომადგენლობა განსაზღვრულ ტერიტორიაზე.ამიტომ შიოლასთვის მოურავობის მიკუთვნება საგვარეულო ტრადიციაში მისი მაღალი საზოგადოებრივი მდგომარეობის გამომხატველია.მისი კონკრეტული სამოხელეო უფლებამოსილების ფარგლები და დანიშვნის თარიღი დამატებით შესწავლას მოითხოვს, თუმცა გადმოცემათა ერთობლიობა გვიჩვენებს, რომ შიოლა ადგილობრივი პოლიტიკური ცხოვრების გავლენიან მონაწილედ იყო მიჩნეული.შიოლა ღუდუშაურის ქორწინება და საგვარეულო კავშირებისაგვარეულო გადმოცემაში დაცულია ცნობა, რომლის მიხედვითაც შიოლა ღუდუშაურმა ნუგზარ არაგვის ერისთავის ქალიშვილი შეირთო ცოლად.ასეთი ქორწინება იმდროინდელი საზოგადოებრივი ურთიერთობების გათვალისწინებით განსაკუთრებული მნიშვნელობის მოვლენა იქნებოდა.ფეოდალურ საქართველოში გავლენიან საგვარეულოებს შორის ქორწინება ხშირად ემსახურებოდა პოლიტიკური ურთიერთობების განმტკიცებას, სამხედრო თანამშრომლობის გაძლიერებასა და სოციალური მდგომარეობის გამყარებას.შესაბამისად, შიოლას არაგვის ერისთავის ოჯახთან დაკავშირების შესახებ გადმოცემა კარგად შეესაბამება მისი საზოგადოებრივი აღზევების საერთო სურათს.ამასთანავე, გადმოცემაში არ არის დასახელებული ნუგზარ ერისთავის ქალიშვილის სახელი და ქორწინების ზუსტი თარიღი.ამიტომ აღნიშნული ცნობა საგვარეულო ტრადიციის სახით უნდა შევინარჩუნოთ.განსაკუთრებით საინტერესოა მეორე გადმოცემა, რომლის თანახმადაც შიოლას დედა ბაგრატიონთა სამეფო საგვარეულოს წარმომადგენელი ყოფილა.ხალხურ მეხსიერებაში იგი „მეფიანთ ქალის“ სახელით არის ცნობილი.ეს სახელდება თავისთავად საყურადღებოა, რადგან მიუთითებს საგვარეულო ტრადიციაში შიოლას დედის განსაკუთრებულ წარმომავლობაზე.ბაგრატიონებთან ნათესაობის შესახებ ცნობა შესაძლოა უკავშირდებოდეს იმ ისტორიულ ურთიერთობებს, რომლებიც საქართველოს სამეფო ხელისუფლებასა და მთიანეთის გავლენიან ოჯახებს შორის არსებობდა.ამასთანავე, კონკრეტული ბაგრატიონი ქალის ვინაობა, მისი მშობლები და სამეფო საგვარეულოს შესაბამისი შტო წარმოდგენილი მასალით არ დგინდება.ამიტომ აღნიშნული გადმოცემა შემდგომი გენეალოგიური კვლევის მნიშვნელოვან მიმართულებად რჩება.საგვარეულო მეხსიერებაში დაცული ცნობები არაგვის ერისთავებთან და ბაგრატიონებთან ნათესაობის შესახებ შიოლა ღუდუშაურის განსაკუთრებულ საზოგადოებრივ მდგომარეობას წარმოაჩენს.მათი ისტორიული მნიშვნელობა სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ გვიჩვენებს, როგორ აღიქვამდა საგვარეულო საკუთარ ადგილს XVII საუკუნის საქართველოს პოლიტიკურ და სოციალურ გარემოში.შიოლა ღუდუშაური — XVII საუკუნის ხევის გამორჩეული ისტორიული პიროვნებაშიოლა ღუდუშაურის გავლენა სნოსა და აჩხოტშიშიოლა ღუდუშაურის ისტორიული პიროვნების შესწავლისას განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს მისი საზოგადოებრივი მდგომარეობა სნოს ხეობასა და აჩხოტში. საგვარეულო გადმოცემები და ისტორიულ-ფოლკლორული მასალა მას წარმოაჩენს როგორც ადგილობრივ გავლენიან პირს, რომლის მოღვაწეობა XVII საუკუნის პირველ ნახევარში ხევის პოლიტიკური და სოციალური ურთიერთობების მნიშვნელოვან ნაწილს უკავშირდებოდა.შიოლას სახელთან დაკავშირებული ერთ-ერთი გავრცელებული სახელდებაა „აჩხოტის ბატონი“. ეს გამოთქმა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი საზოგადოებრივი მდგომარეობის გასაგებად.შუა საუკუნეების ქართულ სინამდვილეში სიტყვა „ბატონი“ სხვადასხვა მნიშვნელობით გამოიყენებოდა. იგი შეიძლებოდა აღნიშნავდეს როგორც ფეოდალური უფლებებით აღჭურვილ პირს, ისე ადგილობრივ გავლენიან ადამიანს, რომელსაც მნიშვნელოვანი ქონებრივი, სამხედრო ან ადმინისტრაციული მდგომარეობა ეკავა.ამიტომ შიოლას „აჩხოტის ბატონად“ მოხსენიება, უპირველესად, მის საზოგადოებრივ ავტორიტეტსა და ადგილობრივ გავლენაზე მიუთითებს.საგვარეულო ტრადიციაში შიოლას აღზევება დაკავშირებულია მის სამხედრო დამსახურებასთან, არაგვის ერისთავებთან ურთიერთობასა და ხევის მართვაში მონაწილეობასთან. ამ ცნობების ერთობლიობა საშუალებას გვაძლევს, მისი მოღვაწეობა იმ ფართო ისტორიულ პროცესში განვიხილოთ, რომელიც საქართველოს მთიანეთში ადგილობრივი ხელისუფლების გაძლიერებასა და ადმინისტრაციული ურთიერთობების შეცვლას უკავშირდებოდა.ხევის საზოგადოებრივი ცხოვრება ტრადიციულად ეფუძნებოდა თემის შიგნით ჩამოყალიბებულ წესებს, საერთო პასუხისმგებლობასა და ადგილობრივი მოსახლეობის მონაწილეობას მნიშვნელოვანი საკითხების გადაწყვეტაში. ამასთანავე, სამეფო ხელისუფლებასა და არაგვის ერისთავებს საკუთარი პოლიტიკური და სამხედრო ინტერესები ჰქონდათ.ამ ორი სისტემის ურთიერთმოქმედება ყოველთვის მარტივი არ ყოფილა. ადგილობრივი წეს-ჩვეულებებისა და ცენტრალიზებული მმართველობის მოთხოვნების შეთანხმება ზოგჯერ დაპირისპირებასაც იწვევდა.სწორედ ამ ისტორიულ გარემოში წარმოგვიდგება შიოლა ღუდუშაურის საქმიანობა.მისი საზოგადოებრივი მდგომარეობის განხილვისას მნიშვნელოვანია გავითვალისწინოთ, რომ გავლენიანი ადგილობრივი პირის საქმიანობა მხოლოდ პირად ძალაუფლებას არ გულისხმობდა. ასეთ ადამიანს შეიძლებოდა მნიშვნელოვანი როლი შეესრულებინა ხეობის თავდაცვაში, სამხედრო ძალების შეკრებაში, გზების დაცვასა და ადგილობრივ ხელისუფლებასთან ურთიერთობის მოწესრიგებაში.შიოლა ღუდუშაურის შესახებ საგმირო გადმოცემები სწორედ მის სამხედრო ღირსებებსა და პირად სიმამაცეს უსვამს ხაზს. ამავე დროს, სხვა ხალხურ თხრობებში ასახულია მის ხელისუფლებასა და ადგილობრივი თემის ინტერესებს შორის წარმოქმნილი წინააღმდეგობები.ეს ორი მიმართულება ერთმანეთისგან განცალკევებით არ უნდა განვიხილოთ. ისინი ერთობლივად გვიჩვენებს, რომ შიოლა ხალხურ მეხსიერებაში შემორჩა როგორც ძლიერი და გამორჩეული პიროვნება, რომლის საქმიანობამ ხევის საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა.შიოლა ღუდუშაური და ხევის თემებიშიოლას შესახებ შემონახული ისტორიულ-ფოლკლორული მასალის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი ადგილობრივ თემებთან მის ურთიერთობას ეხება.ამ გადმოცემებში განსაკუთრებული ადგილი უკავია საბეგრო ვალდებულებებს, სამეურნეო ურთიერთობებსა და ადგილობრივი მოსახლეობის დამოკიდებულებას გავლენიანი პირის ხელისუფლებისადმი.XVII საუკუნის საქართველოში საბეგრო ურთიერთობები სოციალური და ეკონომიკური ცხოვრების ჩვეულებრივი შემადგენელი ნაწილი იყო. სხვადასხვა სოციალური მდგომარეობის მოსახლეობას განსხვავებული სამეურნეო და სამსახურებრივი ვალდებულებები ეკისრებოდა.საქართველოს მთიანეთში ამ ურთიერთობებს დამატებით თავისებურებებს ანიჭებდა თემური თვითმმართველობის ტრადიცია.მთის მოსახლეობა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა პირად თავისუფლებას, მიწით სარგებლობის დამკვიდრებულ წესებსა და თემის საერთო გადაწყვეტილებებს. შესაბამისად, საბეგრო ვალდებულებების შეცვლა ან ახალი სამოხელეო მოთხოვნების შემოღება ადგილობრივი საზოგადოებისათვის განსაკუთრებით მგრძნობიარე საკითხი შეიძლებოდა გამხდარიყო.შიოლა ღუდუშაურის შესახებ გავრცელებული გადმოცემების ნაწილში სწორედ ასეთი დაპირისპირების სურათია წარმოდგენილი.ხალხური თხრობის მიხედვით, შიოლას ხელისუფლების განმტკიცებას ადგილობრივი მოსახლეობის უკმაყოფილება მოჰყვა. გადმოცემებში გვხვდება ცნობები ბეგარის მოთხოვნაზე, სამეურნეო ვალდებულებათა გამკაცრებასა და თემის წევრებთან წარმოქმნილ უთანხმოებაზე.ამ ცნობების განხილვისას აუცილებელია იმ ისტორიული გარემოს გათვალისწინება, რომელშიც ისინი წარმოიშვა და შემდგომ თაობებს გადაეცა.ხალხური გადმოცემა ყოველთვის მხოლოდ კონკრეტული მოვლენის აღწერას არ ემსახურება. იგი ხშირად გამოხატავს საზოგადოების დამოკიდებულებას ძალაუფლების, სამართლიანობისა და პიროვნული ღირსების საკითხებისადმი.ამიტომ შიოლას შესახებ არსებული განსხვავებული შეფასებები შეიძლება ასახავდეს როგორც კონკრეტული ისტორიული ურთიერთობების მეხსიერებას, ისე იმ ღირებულებებს, რომელთა დაცვასაც მთის საზოგადოება განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა.საგვარეულოს ისტორიისთვის არსებითია, რომ ეს მასალა სრულად იქნეს განხილული, მაგრამ თითოეულ ცნობას თავისი წყაროს შესაბამისი ისტორიული მნიშვნელობა მიენიჭოს.შიოლა ღუდუშაურის სამხედრო დამსახურების შესახებ გადმოცემები მისი საგმირო სახელის შენარჩუნებას ემსახურება, ხოლო თემთან დაპირისპირების ამბები XVII საუკუნის ხევში არსებული საზოგადოებრივი წინააღმდეგობების შესწავლის შესაძლებლობას ქმნის.ამგვარი მიდგომა საშუალებას გვაძლევს, შიოლას პიროვნება მისი ეპოქის ისტორიულ გარემოში წარმოვაჩინოთ და არა მხოლოდ მოგვიანებით ჩამოყალიბებული დადებითი ან უარყოფითი შეფასებებით განვსაზღვროთ.შიოლას პიროვნების განსხვავებული შეფასებებიშიოლა ღუდუშაურის შესახებ შემონახულ მასალაში აშკარად გამოირჩევა ორი ძირითადი ტრადიცია.პირველი მას წარმოაჩენს როგორც ძლიერ მებრძოლს, სამხედრო დამსახურებით დაწინაურებულ პიროვნებასა და ხევის გავლენიან მოღვაწეს.მეორე ყურადღებას ამახვილებს მის ურთიერთობაზე ადგილობრივ თემებთან და იმ დაპირისპირებაზე, რომელიც, გადმოცემის თანახმად, მის ხელისუფლებას მოჰყვა.ერთი შეხედვით, ეს შეფასებები შეიძლება ურთიერთსაწინააღმდეგოდ მოგვეჩვენოს. სინამდვილეში კი ისტორიული პიროვნების შესახებ განსხვავებული მეხსიერების არსებობა სრულიად ბუნებრივი მოვლენაა.განსაკუთრებით ეს ეხება იმ ადამიანებს, რომელთა საქმიანობა საზოგადოების პოლიტიკური და სოციალური ურთიერთობების შეცვლას უკავშირდებოდა.შიოლა ღუდუშაურის შემთხვევაში მნიშვნელოვანია, რომ მის შესახებ ცნობები მხოლოდ ერთ კონკრეტულ გადმოცემაში არ არის შემონახული. მისი სახელი გვხვდება საგვარეულო მეხსიერებაში, ხალხურ ბალადებში, ეთნოგრაფიულ მასალასა და ქართულ მხატვრულ ლიტერატურაში.ამ მრავალფეროვანი წყაროების არსებობა მოწმობს, რომ შიოლას პიროვნებამ ხევის ისტორიულ მეხსიერებაში გამორჩეული ადგილი დაიკავა.მისი ისტორიული მნიშვნელობის შეფასებისას უნდა გავითვალისწინოთ XVII საუკუნის საზოგადოებრივი ურთიერთობების თავისებურებანი, სამხედრო-პოლიტიკური ვითარება და ადგილობრივი ხელისუფლების ჩამოყალიბების პირობები.შიოლას შესახებ არსებული გადმოცემები სწორედ ამ ფართო ისტორიულ კონტექსტში იძენს თავის მნიშვნელობას.შიოლა ღუდუშაური და მთრეხელი — ისტორიული გადმოცემა და მისი საზოგადოებრივი მნიშვნელობაშიოლა ღუდუშაურის სახელთან დაკავშირებული ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ხალხური გადმოცემა მისი დაღუპვის ამბავია, რომლის მთავარი მოქმედი პირები თავად შიოლა და ხევსური მთრეხელი არიან.ეს სიუჟეტი საქართველოს მთიანეთის ისტორიულ ფოლკლორში განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს.მასში ერთმანეთთან არის დაკავშირებული პიროვნული ღირსება, თემის ინტერესები, ძალაუფლება, ძმადნაფიცობა, სტუმრისა და შეფარებულის დაცვა, სისხლის აღება და ნათესაური პასუხისმგებლობა.შიოლასა და მთრეხელის ამბავი მხოლოდ ორი პიროვნების დაპირისპირების შესახებ თხრობა არ არის. იგი ასახავს მთის საზოგადოების ისტორიულ წარმოდგენებს სამართლიანობისა და საზოგადოებრივი წესრიგის შესახებ.მთრეხელის ვინაობაგადმოცემის მიხედვით, მთრეხელი ხევსური მებრძოლი იყო, რომელსაც შიოლა ღუდუშაურის წინააღმდეგ მოქმედება დაევალა.მისი წარმომავლობის შესახებ სხვადასხვა ვერსია არსებობს.ერთ-ერთ გადმოცემაში მთრეხელი სოფელ ქმოსტიდან არის დასახელებული. სხვა ვარიანტებში მისი ვინაობა და წარმომავლობა განსხვავებულად არის წარმოდგენილი.მთრეხელის პიროვნების იდენტიფიკაციის საკითხი მოგვიანებით მკვლევართა ყურადღების საგანიც გახდა. ამ თემაზე სხვადასხვა მოსაზრება გამოთქვეს ქართული ფოლკლორისა და მთის ისტორიის მკვლევრებმა.ამ განსხვავებათა არსებობა გვიჩვენებს, რომ მთრეხელის შესახებ არსებული ცნობები ერთიანი და უცვლელი სახით არ შემონახულა.თუმცა გადმოცემათა ძირითადი სიუჟეტი საერთო შინაარსს ინარჩუნებს: მთრეხელი წარმოდგენილია როგორც მებრძოლი, რომლის მოქმედება შიოლასა და ადგილობრივ თემს შორის წარმოქმნილ დაპირისპირებას უკავშირდება.შიოლასა და მთრეხელის შეხვედრაგადმოცემის ერთ-ერთი ვერსიის მიხედვით, მთრეხელს შიოლა ღუდუშაურთან მისვლა ძღვენის მიტანის საბაბით უნდა მოეხერხებინა.ამავე თხრობის თანახმად, მთრეხელს შიოლას ოჯახთან ძმადნაფიცობის ურთიერთობა აკავშირებდა.ძმადნაფიცობა საქართველოს მთიანეთში განსაკუთრებული მნიშვნელობის მქონე სოციალური ინსტიტუტი იყო. იგი ადამიანებს შორის ნდობას, ურთიერთდახმარებასა და გარკვეულ მორალურ ვალდებულებებს გულისხმობდა.ამიტომ მთრეხელის შიოლას ოჯახთან დაკავშირება გადმოცემის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან გარემოებად უნდა მივიჩნიოთ.სიუჟეტის სხვა ვარიანტში მოვლენები განსხვავებულად ვითარდება.ამ თხრობის მიხედვით, მთრეხელის განზრახვა წინასწარ გახდა ცნობილი, რის გამოც შეხვედრა სხვაგვარ ვითარებაში მოხდა.გადმოცემაში აღწერილია შიოლას სანადიროდ გამგზავრების ეპიზოდი და მისი შეხვედრა მთრეხელთან აჩხოტის მიდამოებში.ამბის თანახმად, შიოლამ მთრეხელისთვის ცხენის ჩამორთმევა ბრძანა, თუმცა მისი მშვილდ-ისრის წართმევა ვერ მოხერხდა.ამის შემდეგ მთრეხელმა ისარი სტყორცნა შიოლას და სასიკვდილოდ დაჭრა.ეს არის ხალხური თხრობის ძირითადი სიუჟეტი, რომლის სხვადასხვა ვარიანტი მოგვიანებით ჩაიწერა და გამოქვეყნდა.მისი ისტორიული შეფასებისას მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ შიოლას დაღუპვის კონკრეტული გარემოებები ჩვენამდე ძირითადად ფოლკლორული ტრადიციის სახით არის მოღწეული.ამიტომ აღწერილი დიალოგები, ცალკეული მოქმედებები და მოვლენათა ზუსტი თანმიმდევრობა ისტორიული თხრობის ნაწილად უნდა წარმოვადგინოთ, მაგრამ არა როგორც ყველა დეტალში დოკუმენტურად დადასტურებული ფაქტები.მთრეხელის გაქცევა და ხევის ახალციხის ამბავიშიოლას დაღუპვის შემდეგ გადმოცემა მთრეხელის გაქცევის ამბით გრძელდება.თხრობის მიხედვით, მას მდევარი დაედევნა.მთრეხელმა ხევის ახალციხეს მიაღწია და თავშესაფარი შიოლას დის ოჯახში იპოვა.ეს ეპიზოდი განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს.ერთი მხრივ, მთრეხელი შიოლას მკვლელად არის წარმოდგენილი, მეორე მხრივ კი იგი თავშესაფარს სწორედ იმ ოჯახში ეძებს, რომელთანაც ნათესაური ან ძმადნაფიცობის ურთიერთობა აკავშირებდა.ამ გარემოებაში ნათლად ჩანს მთის საზოგადოებისთვის დამახასიათებელი მორალური ვალდებულებების სირთულე.შეფარებულის დაცვა, სტუმრის პატივისცემა და ძმადნაფიცობის ერთგულება მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი წესები იყო.ამავე დროს, სისხლის აღებისა და ნათესავის მკვლელობისთვის პასუხის მოთხოვნის ტრადიციაც განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ატარებდა.გადმოცემის თანახმად, მიუხედავად თავშესაფრისა, მთრეხელი საბოლოოდ მაინც მოკლეს.ამ ეპიზოდში ერთმანეთს უპირისპირდება ორი განსხვავებული ვალდებულება: შეფარებულის დაცვის მოვალეობა და მოკლული ნათესავის წინაშე პასუხისმგებლობა.სწორედ ეს წინააღმდეგობა ანიჭებს სიუჟეტს განსაკუთრებულ დრამატულობას.ხალხური გადმოცემა მხოლოდ მომხდარი ამბის თხრობით არ შემოიფარგლება. იგი წარმოაჩენს საზოგადოებას, რომლის წევრებიც რთული მორალური არჩევანის წინაშე აღმოჩნდნენ.შიოლასა და მთრეხელის ამბის ისტორიული გააზრებაშიოლასა და მთრეხელის გადმოცემა მნიშვნელოვანი წყაროა XVII საუკუნის ხევის საზოგადოებრივი ცხოვრების შესასწავლად, თუმცა მისი გამოყენება ისტორიულ კვლევაში სათანადო მეთოდოლოგიურ მიდგომას მოითხოვს.უპირველესად, უნდა გავითვალისწინოთ, რომ გადმოცემის სხვადასხვა ვარიანტი განსხვავებულ ეპოქაში და განსხვავებული მთხრობელებისგან ჩაიწერა.თაობიდან თაობაზე გადაცემის პროცესში ამბავს შეიძლებოდა დამატებოდა ახალი დეტალები, დიალოგები და შეფასებები.ასეთი ცვლილებები ზეპირი ტრადიციის ბუნებრივი თავისებურებაა.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ხალხურ თხრობაში შიოლას პიროვნება სოციალური ურთიერთობების განხილვის ერთ-ერთ მთავარ სიმბოლოდ იქცა.ზოგიერთ ვარიანტში ყურადღება გამახვილებულია მის ძლიერებასა და საზოგადოებრივ გავლენაზე, სხვაგან კი — თემთან დაპირისპირებაზე.ამ განსხვავებული შეფასებების არსებობა თავისთავად არ ამცირებს შიოლას ისტორიულ მნიშვნელობას.პირიქით, იგი გვიჩვენებს, რომ შიოლა ღუდუშაური იყო პიროვნება, რომლის საქმიანობამ ადგილობრივი საზოგადოების მეხსიერებაში მნიშვნელოვანი და ხანგრძლივი კვალი დატოვა.ამიტომ მისი ისტორიის განხილვა მიზანშეწონილია არა ცალკეული შეფასებების უპირობო გაზიარებით, არამედ გადმოცემათა ურთიერთშეჯერებითა და მათი წარმოშობის ისტორიული გარემოს გათვალისწინებით.შიოლა ღუდუშაურის პიროვნების შეფასებისას არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ XVII საუკუნის მთიანეთში საზოგადოებრივი ურთიერთობები თანამედროვე სამართლებრივი და პოლიტიკური წარმოდგენებისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა.ადგილობრივი ხელისუფლების განმტკიცება, სამხედრო ვალდებულებები, საბეგრო ურთიერთობები და თემის თვითმმართველობის წესები ერთიან, მაგრამ ხშირად წინააღმდეგობრივ სისტემას ქმნიდა.შიოლას ცხოვრება და მისი დაღუპვის შესახებ შემონახული ამბავი სწორედ ამ ისტორიული სინამდვილის ერთ-ერთ გამოხატულებად შეიძლება განვიხილოთ.შიოლას ხსოვნა საგვარეულო მეხსიერებაშიშიოლა ღუდუშაურის სახელის საუკუნეების განმავლობაში შენარჩუნება თავისთავად მნიშვნელოვანი ისტორიული მოვლენაა.მისი სახელი არ გამქრალა არც ადგილობრივი გადმოცემებიდან, არც საგვარეულო მეხსიერებიდან და არც ქართული კულტურული სივრციდან.შიოლას შესახებ ხალხური ლექსები, ბალადები და პროზაული თხრობები შემდგომში მკვლევართა და მწერალთა ინტერესის საგანი გახდა.ამ მასალის შესწავლამ შესაძლებელი გახადა შიოლას პიროვნების განხილვა როგორც ისტორიულ, ისე ეთნოგრაფიულ და ლიტერატურულ ჭრილში.საგვარეულოსთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ შიოლას სახელი შთამომავლობის მეხსიერებაში წინაპართა ისტორიის განუყოფელ ნაწილად დარჩა.შიოლაშვილთა გვარის წარმოშობის შესახებ ტრადიცია ამ ისტორიული მეხსიერების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი გამოხატულებაა.ამდენად, შიოლა ღუდუშაურის ისტორიული სახე უნდა განვიხილოთ მისი ეპოქის პოლიტიკური და საზოგადოებრივი ცხოვრების გათვალისწინებით, ხოლო მის შესახებ შემონახული განსხვავებული გადმოცემები — როგორც ქართული მთიანეთის მდიდარი ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობა.სნოს ციხე — ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიული სიმბოლოსნოს ციხე შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მატერიალური ძეგლია. იგი არა მხოლოდ ხევის თავდაცვითი არქიტექტურის საყურადღებო ნიმუშს წარმოადგენს, არამედ საუკუნეების განმავლობაში საგვარეულოს სახელთან დაკავშირებულ ისტორიულ მეხსიერებასაც ინახავს.ციხე აღმართულია სნოსწყლის მარჯვენა ნაპირზე, განცალკევებულ კლდოვან ბორცვზე. მისი მდებარეობა საშუალებას იძლეოდა, კონტროლი განხორციელებულიყო ხეობის მნიშვნელოვან მონაკვეთზე და საჭიროების შემთხვევაში ორგანიზებულიყო თავდაცვა.სნოს ციხე ისტორიულ წყაროებსა და ადგილობრივ ტრადიციაში ღუდუშაურის ციხის სახელითაც არის ცნობილი.ეს სახელდება განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს საგვარეულოს ისტორიის შესწავლისას, რადგან გვიჩვენებს, რომ ციხესა და ღუდუშაურთა გვარს შორის კავშირი ადგილობრივ ისტორიულ მეხსიერებაში მყარად იყო დამკვიდრებული.ციხის აგების დრო და ისტორიული გარემოარქიტექტურულ აღწერებში სნოს ციხის აგება XVI საუკუნის მიწურულით თარიღდება.ეს პერიოდი საქართველოს ისტორიისთვის რთული პოლიტიკური ვითარებით ხასიათდებოდა. აღმოსავლეთ საქართველო ირანისა და ოსმალეთის სამხედრო-პოლიტიკური დაპირისპირების პირობებში იმყოფებოდა, ხოლო ჩრდილოეთის მთიანეთში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა თავდაცვითი ნაგებობებისა და მნიშვნელოვანი გზების დაცვას.სნოს ციხის მდებარეობა სწორედ ამ სამხედრო-სტრატეგიულ მოთხოვნებს შეესაბამება.ციხის შიოლა ღუდუშაურთან დაკავშირება საგვარეულო გადმოცემაშია დაცული.ამ გადმოცემის მიხედვით, შიოლას სახელს უკავშირდება ციხის მშენებლობა ან მისი გამაგრება.ისტორიული თვალსაზრისით, ერთმანეთისგან უნდა განვასხვაოთ ციხის თავდაპირველი აგება, შემდგომი გადაკეთება და კონკრეტული პირის მიერ მისი ფლობა.შესაძლებელია, რომ ციხეს სხვადასხვა დროს რამდენიმე სამშენებლო ეტაპი ჰქონოდა, ხოლო მისი მფლობელობა და თავდაცვითი დანიშნულება ისტორიული ვითარების შესაბამისად შეცვლილიყო.ამიტომ შიოლა ღუდუშაურთან დაკავშირებული ტრადიცია საგვარეულოს ისტორიის მნიშვნელოვან ცნობად უნდა შევინარჩუნოთ, ხოლო ნაგებობის თავდაპირველი მშენებლის ვინაობის დაზუსტება არქიტექტურული და წერილობითი წყაროების შემდგომ შესწავლას დავუკავშიროთ.ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობასნოს ციხისა და ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიული კავშირის დასადასტურებლად განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობას.საქართველოს გეოგრაფიული და ისტორიული აღწერისას ვახუშტი აღნიშნავს:„აქა არს ციხე ღუდუშაურისა მცირე, არამედ ფრიად მაგარი“.[14]ეს მოკლე ცნობა მეტად მნიშვნელოვანია.უპირველესად, იგი წერილობით ადასტურებს, რომ XVIII საუკუნეში ციხე ღუდუშაურის სახელით იყო ცნობილი.მეორე მხრივ, ვახუშტი ხაზს უსვამს ნაგებობის სიმტკიცეს. მისი დახასიათება — „მცირე, არამედ ფრიად მაგარი“ — ციხის თავდაცვით მნიშვნელობაზე მიუთითებს.ამ ცნობიდან ჩანს, რომ ციხის სიმცირე მის სამხედრო ღირებულებას არ ამცირებდა. პირიქით, რთულ რელიეფზე აგებული, კარგად გამაგრებული ნაგებობა ხეობის დაცვის მნიშვნელოვანი საშუალება შეიძლებოდა ყოფილიყო.ვახუშტის ცნობას საგვარეულოს ისტორიისთვის კიდევ ერთი მნიშვნელობა აქვს: იგი ადასტურებს, რომ ღუდუშაურის სახელი კონკრეტულ ისტორიულ ნაგებობასთან იყო დაკავშირებული და ეს კავშირი XVIII საუკუნის წერილობით გეოგრაფიულ აღწერაშიც აისახა.ღუდუშაურთა სახელი ადგილობრივ ტოპონიმიკაშისნოს ციხესთან ერთად საგვარეულოს სახელთან დაკავშირებულია სხვა გეოგრაფიული სახელდებებიც.ისტორიულ და ადგილობრივ მასალაში გვხვდება „ღუდუშაურის ციხე“, „ღუდუშაურის ხეობა“ და „ღუდუშაურის წყალი“.ამგვარი ტოპონიმები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საგვარეულოს ისტორიული განსახლებისა და საზოგადოებრივი მდგომარეობის შესასწავლად.გეოგრაფიული სახელწოდება ხშირად ინახავს იმ ადამიანის ან საგვარეულოს სახელს, რომელსაც განსაზღვრულ ტერიტორიასთან ხანგრძლივი ისტორიული კავშირი ჰქონდა.ამასთანავე, ტოპონიმის არსებობა თავისთავად არ ნიშნავს, რომ შესაბამისი ტერიტორია ყველა ეპოქაში ერთი ოჯახის კერძო საკუთრებას წარმოადგენდა.სახელდება შეიძლებოდა დაკავშირებული ყოფილიყო სამხედრო სამსახურთან, ადგილობრივ მმართველობასთან, ისტორიულ საცხოვრისთან ან საგვარეულოს საზოგადოებრივ გავლენასთან.ღუდუშაურთა შემთხვევაში განსაკუთრებით საყურადღებოა ის გარემოება, რომ საგვარეულოს სახელი შემონახულია როგორც თავდაცვითი ნაგებობის, ისე ხეობის გეოგრაფიულ სახელდებაში.ეს გარემოება გვიჩვენებს, რომ ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიული კავშირი სნოს ხეობასთან ადგილობრივ მეხსიერებაში მყარად იყო დამკვიდრებული.სნოს ციხე XVIII საუკუნის სამხედრო მოვლენებშისნოს ციხისა და მიმდებარე ტერიტორიის თავდაცვითი მნიშვნელობა XVIII საუკუნეშიც შენარჩუნებული იყო.ამ თვალსაზრისით, საყურადღებოა XVIII საუკუნის 30-იანი წლების ცნობა, რომელიც ბარძიმ არაგვის ერისთავის წერილს უკავშირდება.ბარძიმ ერისთავი რუსეთში მყოფ ვახტანგ VI-ს ლეკთა თავდასხმების შესახებ ატყობინებდა.წერილის გადმოცემული შინაარსის მიხედვით, მოწინააღმდეგე ლაშქარი სნოსა და არშას მიადგა.წყაროში თავდამსხმელთა რაოდენობა ათიათასად არის დასახელებული.[15]ამ რიცხვის ზუსტი სამხედრო-სტატისტიკური მნიშვნელობა ცალკე განხილვას მოითხოვს, რადგან ისტორიულ წერილებსა და სამხედრო ცნობებში მრავალრიცხოვანი ლაშქრის აღსანიშნავად ზოგჯერ დამრგვალებული ან გაზვიადებული რიცხვებიც გამოიყენებოდა.თუმცა თავდასხმის შესახებ ცნობის ძირითადი ისტორიული მნიშვნელობა ნათელია: XVIII საუკუნის პირველ ნახევარში სნო და არშა კვლავ მნიშვნელოვან თავდაცვით სივრცეს წარმოადგენდა.ამ გარემოებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს სნოს ციხის ისტორიისთვის.ნაგებობა არ უნდა განვიხილოთ მხოლოდ როგორც ერთი საგვარეულოს საცხოვრებელი ან მისი საზოგადოებრივი მდგომარეობის სიმბოლო.იგი იმ თავდაცვითი სისტემის ნაწილიც იყო, რომლის მნიშვნელობა ხევის საზღვრებს სცილდებოდა.სნოს ხეობის გზები და სამხედრო-სტრატეგიული მნიშვნელობასნოს ხეობა აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის ისტორიულ გზათა ქსელთან იყო დაკავშირებული.ადგილობრივი გადასასვლელებისა და მთის ბილიკების საშუალებით შესაძლებელი ხდებოდა ურთიერთობა ხევსურეთთან, ფშავთან, გუდამაყარსა და მთიულეთთან.ეს გზები ერთმანეთისგან განსხვავდებოდა სირთულით, სეზონური გამოყენებითა და სამეურნეო თუ სამხედრო დანიშნულებით.მთის პირობებში გზების კონტროლი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ატარებდა.იგი დაკავშირებული იყო არა მხოლოდ სამხედრო უსაფრთხოებასთან, არამედ სავაჭრო, სამეურნეო და საზოგადოებრივ ურთიერთობებთანაც.ამ თვალსაზრისით, სნოს ციხის მდებარეობა ხეობის ბუნებრივ რელიეფთან იყო შეხამებული.კლდოვან ბორცვზე აღმართული ნაგებობა წარმოადგენდა მნიშვნელოვან სათვალთვალო და თავდაცვით პუნქტს.მისი ისტორიული დანიშნულების შეფასებისას სწორედ ეს გარემოება უნდა მივიჩნიოთ ძირითადად.სნოს ციხე საგვარეულოს ისტორიულ მეხსიერებაშისნოს ციხის განსაკუთრებული მნიშვნელობა იმაშიც მდგომარეობს, რომ იგი დღემდე ინარჩუნებს კავშირს ღუდუშაურთა საგვარეულოს სახელთან.წერილობითი ისტორიული ცნობა, არქიტექტურული ძეგლი და ადგილობრივი გადმოცემა აქ ერთმანეთს ავსებს.ვახუშტი ბატონიშვილის აღწერა ადასტურებს ნაგებობის სახელდებასა და მის სიმტკიცეს; არქიტექტურული შესწავლა საშუალებას იძლევა განისაზღვროს მისი მშენებლობის ისტორიული პერიოდი; საგვარეულო ტრადიცია კი ციხეს შიოლა ღუდუშაურის სახელს უკავშირებს.ამ წყაროების ერთობლივი განხილვა გვაძლევს საფუძველს, სნოს ციხე მივიჩნიოთ შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ძეგლად.იგი წარმოადგენს იმ ისტორიული გარემოს მატერიალურ მოწმობას, რომელშიც საგვარეულოს წარმომადგენლები საუკუნეების განმავლობაში ცხოვრობდნენ და მოღვაწეობდნენ.სნოს ციხე ამავე დროს საქართველოს მთიანეთის თავდაცვითი კულტურის ნაწილია და მისი მნიშვნელობა სცილდება ერთი გვარის ისტორიის ფარგლებს.სწორედ ამიტომ ნაგებობის დაცვა, შესწავლა და ისტორიული მნიშვნელობის წარმოჩენა მნიშვნელოვანია როგორც საგვარეულოს შთამომავლებისთვის, ისე საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობისთვის.ღუდუშაურები XVIII საუკუნის საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებაშიXVIII საუკუნე ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პერიოდია. ამ დროიდან შემონახული ცნობები საშუალებას გვაძლევს, საგვარეულოს წარმომადგენელთა საქმიანობა უფრო მრავალმხრივ განვიხილოთ და მათი მონაწილეობა საქართველოს სამხედრო, საზოგადოებრივ და ადმინისტრაციულ ცხოვრებაში კონკრეტული ისტორიული მოვლენების საფუძველზე წარმოვაჩინოთ.თუ XVII საუკუნის ისტორიულ-ფოლკლორულ ტრადიციაში განსაკუთრებული ადგილი შიოლა ღუდუშაურის პიროვნებას უკავია, XVIII საუკუნის მასალაში უკვე რამდენიმე დამოუკიდებელი ისტორიული მოღვაწე გვხვდება. მათ შორის არიან პაპა, მამუკა, გივი, შამახალა და მარტია ღუდუშაურები.ამ პიროვნებათა შესახებ დაცული ცნობები განსხვავებული ხასიათისაა. ზოგიერთი მათგანი სამხედრო და პოლიტიკური მოვლენების მონაწილედ არის დასახელებული, სხვები სამეფო სამართალწარმოებასთან არიან დაკავშირებული, ხოლო მოსახლეობის აღწერა გვარის წარმომადგენელთა ოჯახურ შემადგენლობასა და სამოხელეო მდგომარეობას გვაცნობს.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ XVIII საუკუნის დოკუმენტური მასალა საგვარეულოს ისტორიის შესწავლის შესაძლებლობას გვაძლევს არა მხოლოდ ცალკეული პიროვნებების, არამედ კონკრეტული ოჯახებისა და მათი განშტოებების მიხედვით.პაპა ღუდუშაური და 1743 წლის აჯანყებაXVIII საუკუნის საქართველოს მთიანეთის პოლიტიკური ცხოვრების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო 1743 წლის აჯანყება არაგვის საერისთავოში.ამ აჯანყების შესახებ შემონახულ ცნობებში ხევიდან ერთ-ერთ მეთაურად პაპა ღუდუშაური სახელდება.[16]აღნიშნული ცნობა საგვარეულოს ისტორიისთვის განსაკუთრებით საყურადღებოა, რადგან ადასტურებს ღუდუშაურთა წარმომადგენლის მონაწილეობას იმდროინდელ მნიშვნელოვან პოლიტიკურ მოვლენაში.XVIII საუკუნის პირველ ნახევარში აღმოსავლეთ საქართველოს რთული პოლიტიკური მდგომარეობა ჰქონდა. ირანის სამხედრო-პოლიტიკური გავლენა, ადგილობრივ ფეოდალურ ხელისუფლებათა ინტერესები და სამეფო ხელისუფლების განმტკიცების მცდელობები ერთმანეთთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული.ამ ვითარებაში მთიანეთის მოსახლეობა მნიშვნელოვან სამხედრო ძალას წარმოადგენდა. ხევის, მთიულეთისა და სხვა მთის თემების მონაწილეობას პოლიტიკური დაპირისპირებების მიმდინარეობაზე არსებითი გავლენის მოხდენა შეეძლო.1743 წლის აჯანყებაც ამ ფართო ისტორიული პროცესის ნაწილად უნდა განვიხილოთ.პაპა ღუდუშაურის ერთ-ერთ მეთაურად მოხსენიება მიუთითებს, რომ მას ადგილობრივ საზოგადოებაში გარკვეული სამხედრო და ორგანიზაციული ავტორიტეტი ჰქონდა.მთის საზოგადოებაში აჯანყების მეთაურობა მხოლოდ პირად სიმამაცეს არ მოითხოვდა. მნიშვნელოვანი იყო თანამებრძოლთა ნდობა, ადგილობრივი ურთიერთობების ცოდნა და ერთობლივი მოქმედების ორგანიზების უნარი.ამიტომ პაპა ღუდუშაურის სახელის აჯანყების მეთაურთა შორის მოხსენიება მისი საზოგადოებრივი მდგომარეობის საყურადღებო მაჩვენებელია.ამავე დროს, არსებული ამონაწერი არ გვაწვდის დეტალურ ინფორმაციას მის სამხედრო მოქმედებებზე, მეთაურობით შეკრებილი მებრძოლების რაოდენობასა და აჯანყების შემდგომ ბედზე.ამ საკითხების დაზუსტება დამატებით ისტორიულ მასალას მოითხოვს.პაპა ღუდუშაურის ნათესაობის საკითხისაგვარეულოს ისტორიის შესწავლისას ყურადღებას იქცევს ის გარემოება, რომ პაპა ღუდუშაურის სახელი XVII საუკუნის შიოლა ღუდუშაურის ოჯახურ გადმოცემაშიც გვხვდება.როგორც წინა თავში აღვნიშნეთ, შიოლას ძმად პაპა ღუდუშაური სახელდება.თუმცა ამ ორი პიროვნების გაიგივება ქრონოლოგიური თვალსაზრისით საფუძვლიანი არ იქნება.შიოლა ღუდუშაურის მოღვაწეობა XVII საუკუნის პირველ ნახევარს უკავშირდება, ხოლო აჯანყების მეთაურად დასახელებული პაპა 1743 წლის მოვლენებში მონაწილეობდა.მათ შორის დაახლოებით ერთი საუკუნის ისტორიული მანძილია.შესაძლებელია, სახელი პაპა საგვარეულოში თაობიდან თაობაზე მეორდებოდა. ქართული საგვარეულო ტრადიციისთვის წინაპართა სახელების შთამომავლებისთვის დარქმევა დამახასიათებელი მოვლენა იყო.ამიტომ ორი პაპა ღუდუშაურის მოხსენიება შეიძლება ერთი საგვარეულოს სხვადასხვა თაობის არსებობას ასახავდეს.თუმცა მათი უშუალო ნათესაობის დასადგენად შესაბამისი გენეალოგიური საბუთებია საჭირო.მნიშვნელოვანია ისიც, რომ XVII საუკუნის შიოლა ღუდუშაურის არაგვის ერისთავებთან დაკავშირებული გადმოცემა და XVIII საუკუნის პაპა ღუდუშაურის აჯანყებაში მონაწილეობა სხვადასხვა ისტორიულ ვითარებას ასახავს.ამ ცნობათა საფუძველზე არ შეიძლება მთელი საგვარეულოს ერთიანი პოლიტიკური პოზიციის განსაზღვრა.პირიქით, ისინი გვიჩვენებს, რომ სხვადასხვა თაობაში გვარის წარმომადგენლები მონაწილეობდნენ იმ საზოგადოებრივ პროცესებში, რომლებიც მათი ეპოქის პოლიტიკურ ვითარებას შეესაბამებოდა.მამუკა ღუდუშაური — ერეკლე მეორის ჯარის მებრძოლიXVIII საუკუნის სამხედრო ისტორიასთან დაკავშირებული კიდევ ერთი პიროვნებაა მამუკა ღუდუშაური.ისტორიულ-გენეალოგიურ მასალაში იგი მოხსენიებულია ერეკლე მეორის ჯარში ლეკ-ოსმალთა წინააღმდეგ მებრძოლად.[16]ეს ცნობა საგვარეულოს სამხედრო ტრადიციის შესწავლისთვის მნიშვნელოვანია.ერეკლე მეორის მოღვაწეობის პერიოდი აღმოსავლეთ საქართველოს სახელმწიფოებრივი გაძლიერებისა და ქვეყნის თავდაცვის ორგანიზების მნიშვნელოვან ეტაპს წარმოადგენს.მეფის სამხედრო საქმიანობა დაკავშირებული იყო როგორც საგარეო საფრთხეების წინააღმდეგ ბრძოლასთან, ისე შიდა პოლიტიკური მდგომარეობის განმტკიცებასთან.ამ პროცესში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა მთიანეთის მოსახლეობის სამხედრო შესაძლებლობებს.ხევის მოსახლეობას სამხედრო სამსახურის ხანგრძლივი ტრადიცია ჰქონდა. მისი გეოგრაფიული მდებარეობა და ჩრდილოეთის გადასასვლელებთან სიახლოვე ადგილობრივ მოსახლეობას ქვეყნის თავდაცვით ცხოვრებაში მონაწილეობის განსაკუთრებულ შესაძლებლობას აძლევდა.მამუკა ღუდუშაურის ერეკლე მეორის ჯარში მოხსენიება ამ ისტორიულ გარემოში უნდა განვიხილოთ.მისი მონაწილეობა სამხედრო მოქმედებებში გვიჩვენებს, რომ ღუდუშაურთა წარმომადგენლები XVIII საუკუნეშიც აგრძელებდნენ ქვეყნის თავდაცვაში მონაწილეობას.ამასთანავე, წარმოდგენილ ამონაწერში არ არის მითითებული მამუკას კონკრეტული სამხედრო თანამდებობა, შენაერთი ან ის ბრძოლა, რომელშიც მან მონაწილეობა მიიღო.ამიტომ მისი რომელიმე ცნობილი სამხედრო გამარჯვების უშუალო მონაწილედ დასახელება დამატებითი წყაროს გარეშე მიზანშეწონილი არ იქნება.მამუკა ღუდუშაური და 1774 წლის აღწერასაინტერესოა, რომ მამუკა ღუდუშაურის სახელი 1774 წლის მოსახლეობის აღწერაშიც გვხვდება.ამ აღწერის მიხედვით, მამუკა მოხსენიებულია ღუდუშაურ ჯაბანასშვილთა ოჯახში, რომელშიც სნოს ხეობის მოურავი მარტიაც არის დასახელებული.სახელისა და ეპოქის თანხვედრა გარკვეულ ინტერესს იწვევს.შესაძლებელია, ერეკლე მეორის ჯარში მებრძოლი მამუკა და 1774 წლის აღწერაში დასახელებული მამუკა ერთი და იგივე პიროვნება იყვნენ.ასეთი ვარაუდი ქრონოლოგიურად დასაშვებია, თუმცა მხოლოდ სახელისა და გვარის დამთხვევა საბოლოო დასკვნისთვის საკმარისი არ არის.მისი დასადასტურებლად საჭირო იქნებოდა სამხედრო სამსახურის შესახებ დამატებითი ცნობა, მამის სახელის მითითება ან სხვა საბუთი, რომელიც ამ ორ მოხსენიებას ერთმანეთთან დააკავშირებდა.მიუხედავად ამისა, ორივე ცნობა დამოუკიდებლად ინარჩუნებს ისტორიულ მნიშვნელობას: პირველი გვარის წარმომადგენლის სამხედრო სამსახურს გვაცნობს, ხოლო მეორე — კონკრეტულ ოჯახურ გარემოს.1752 წლის ერეკლე მეორის განჩინება ღუდუშაურებისა და ჩრდილელიშვილების სასისხლო საქმეზეღუდუშაურთა საგვარეულოს XVIII საუკუნის ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი დოკუმენტია ერეკლე მეორის 1752 წლის განჩინება, რომელიც ღუდუშაურებსა და ჩრდილელიშვილებს შორის წარმოქმნილ სასისხლო დავას ეხება.ეს საბუთი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან მასში კონკრეტული პიროვნებები, სამართლებრივი ურთიერთობები და სამეფო ხელისუფლების გადაწყვეტილებაა ასახული.განსხვავებით ხალხური გადმოცემებისგან, რომლებიც მოვლენებს ხშირად მოგვიანებით ჩამოყალიბებული შეფასებებით გვაცნობს, სამეფო განჩინება კონკრეტული სამართლებრივი საქმის განხილვას უკავშირდება.დავის მონაწილეებიგანჩინების გადმოცემული ტექსტის მიხედვით, ღუდუშაურთა მხრიდან დასახელებული არიან გივი და შამახალა.მეორე მხარეს იხსენიებიან ჩრდილელი და რევაზ ჩრდილელიშვილები.საბუთის სათაურში გვხვდება მარტოროზიშვილის სახელდებაც, თუმცა არსებული ტექსტის დაზიანების გამო მისი ზუსტი მიმართება დავის მონაწილეებთან საბოლოოდ არ ირკვევა.[17]ეს გარემოება ტექსტოლოგიური თვალსაზრისით საყურადღებოა.ისტორიული საბუთის შესწავლისას აუცილებელია ერთმანეთისგან განვასხვაოთ უშუალოდ დოკუმენტში არსებული ცნობები და ის განმარტებები, რომლებიც დაზიანებული ტექსტის საფუძველზე შეიძლება გამოითქვას.ამ შემთხვევაში მონაწილეთა ძირითადი საგვარეულო კუთვნილება ნათელია, ხოლო ზოგიერთი პიროვნების ზუსტი როლი დამატებით დაზუსტებას მოითხოვს.სასისხლო დავის ისტორიულ-სამართლებრივი მნიშვნელობაძველ ქართულ სამართალში სასისხლო საქმეები განსაკუთრებულ კატეგორიას წარმოადგენდა.ისინი დაკავშირებული იყო ადამიანის სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის ხელყოფასთან, პიროვნული ღირსების შელახვასთან ან სხვა ისეთ მოქმედებებთან, რომელთა გამოც დაზარალებულ მხარეს სამართლებრივი მოთხოვნის უფლება წარმოეშობოდა.სასისხლო დავის განხილვისას მნიშვნელოვანი იყო როგორც მომხდარი ფაქტის დადგენა, ისე მხარეთა შორის ურთიერთობის მოწესრიგება.შუა საუკუნეებისა და ადრეული ახალი დროის ქართულ საზოგადოებაში სამართლებრივი დავა ზოგჯერ ოჯახებსა და საგვარეულოებს შორის ხანგრძლივ დაპირისპირებად გადაიქცეოდა.ამგვარი დაპირისპირების შეწყვეტა საერთო საზოგადოებრივი მშვიდობის შენარჩუნებისთვის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ატარებდა.1752 წლის განჩინებაც სწორედ ამ თვალსაზრისით არის საყურადღებო.საბუთის შინაარსიდან ჩანს, რომ საქმე განხილულ იქნა, ჩატარდა შესაბამისი მოკითხვა და მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება, რომელიც მხარეთა შორის დავის დასრულებას ისახავდა მიზნად.ერეკლე მეორის გადაწყვეტილებაგანჩინების ძირითადი შინაარსის მიხედვით, ღუდუშაურებს აღნიშნულ საქმესთან დაკავშირებით შემდგომი მოთხოვნის გაგრძელების საფუძველი აღარ რჩებოდათ.მხარეებს შორის ურთიერთობა ძმობისა და მოყვრობის საფუძველზე უნდა გაგრძელებულიყო.ამ გადაწყვეტილებაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამეფო ხელისუფლების შემრიგებლური ფუნქცია.ერეკლე მეორე გვევლინება არა მხოლოდ როგორც პოლიტიკური და სამხედრო მმართველი, არამედ როგორც მართლმსაჯულების განმახორციელებელი ხელისუფალი, რომლის გადაწყვეტილებასაც საგვარეულოებს შორის დავის დასრულება უნდა უზრუნველეყო.სამეფო განჩინების მიზანი იყო დაპირისპირების შეჩერება და მშვიდობიანი ურთიერთობის აღდგენა.ეს გარემოება გვიჩვენებს, რომ ხევის მოსახლეობის სამართლებრივი ურთიერთობები საერთო სახელმწიფოებრივი მართლმსაჯულების სივრცეში ექცეოდა.ღუდუშაურთა საგვარეულოს წარმომადგენლები სამეფო ხელისუფლების მიერ განხილული საქმის მონაწილენი იყვნენ, რაც მათ საქართველოს იმდროინდელ სამართლებრივ ცხოვრებასთან უშუალო კავშირს ადასტურებს.განჩინების თარიღის საკითხისაბუთის ქრონოლოგიის განსაზღვრისას გასათვალისწინებელია ერთი ტექსტოლოგიური გარემოება.დოკუმენტის სათაურში მითითებულია 1752 წლის 25 ივლისი, ხოლო ტექსტის დასასრულის გადმოცემულ ფორმაში იკითხება „მკათათვის ბ“.ძველი ქართული თარიღების აღნიშვნის წესის მიხედვით, ასო „ბ“ ჩვეულებრივ მეორე რიცხვს აღნიშნავს.ამიტომ სათაურში მითითებულ დღესა და ტექსტის დასასრულში დაცულ თარიღს შორის განსხვავება არსებობს.ამასთანავე, გადმოცემულ ამონაწერში ქორონიკონიც დაზიანებული სახით არის წარმოდგენილი.[18]აღნიშნული გარემოების გათვალისწინებით, განჩინების დათარიღებისთვის საიმედო ქრონოლოგიურ საყრდენად 1752 წელი უნდა მივიჩნიოთ, ხოლო თვისა და რიცხვის საბოლოო დაზუსტება დედნის ან სანდო სამეცნიერო გამოცემის შედარებას დავუკავშიროთ.განჩინების მნიშვნელობა საგვარეულოს ისტორიისთვის1752 წლის საბუთი რამდენიმე მნიშვნელოვანი დასკვნის საშუალებას გვაძლევს.უპირველესად, იგი ადასტურებს XVIII საუკუნის შუა ხანებში გივი და შამახალა ღუდუშაურების არსებობას.მეორე მხრივ, დოკუმენტი გვიჩვენებს ღუდუშაურთა ურთიერთობას სხვა საგვარეულოს წარმომადგენლებთან.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამეფო მართლმსაჯულების მონაწილეობა დავის გადაწყვეტაში.ამასთანავე, საბუთში გამოყენებული სამართლებრივი ტერმინოლოგია თავისთავად არ განსაზღვრავს დავის მონაწილეთა სოციალურ წოდებას.ამიტომ მხოლოდ სასისხლო საქმის არსებობის საფუძველზე რომელიმე პირის აზნაურად ან სხვა სოციალური კატეგორიის წარმომადგენლად გამოცხადება არ იქნებოდა მართებული.დოკუმენტის მთავარი ღირებულება მდგომარეობს კონკრეტული ისტორიული პიროვნებებისა და სამართლებრივი ურთიერთობის დადასტურებაში.1774 წლის მოსახლეობის აღწერა — ღუდუშაურთა ოჯახები და საგვარეულო განშტოებებიღუდუშაურთა საგვარეულოს XVIII საუკუნის ისტორიის შესწავლისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს 1774 წლის არაგვის ხეობის მოსახლეობის აღწერის მასალას.ეს წყარო საშუალებას გვაძლევს, საგვარეულოს წარმომადგენლები განვიხილოთ არა მხოლოდ ცალკეული ისტორიული პიროვნებების სახით, არამედ კონკრეტული ოჯახური ერთეულებისა და შიდა საგვარეულო განშტოებების მიხედვით.აღწერაში ღუდუშაურთა ათი კომლია წარმოდგენილი, რომლებშიც სულ 33 სულია აღრიცხული.[19]განსაკუთრებით საყურადღებოა ის გარემოება, რომ საერთო საგვარეულო სახელთან ერთად მითითებულია ოჯახური სახელდებებიც.ეს სახელდებები საგვარეულოს შიდა სტრუქტურის შესწავლის მნიშვნელოვან შესაძლებლობას ქმნის.ღუდუშაურთა ოჯახები 1774 წლის აღწერის მიხედვითოჯახური სახელდება მოხსენიებული პირები კომლი აღრიცხული სულიღუდუშაური ჯაბანასშვილი მოურავი მარტია, მამუკა, ჯარია, უძილო, შაშვა 1 6ღუდუშაური ყაზიშვილი თათარა, გიორგი 1 3ღუდუშაური წელმოსშვილი ცუცია, ავთანდილ 1 3ღუდუშაური მარტიასშვილი ზალია, ბერი, ირემია, ივანე 1 5ღუდუშაური ფიორანისშვილი ფიორან, თომა, აბაა, უძილო 1 5ღუდუშაური გიჯისშვილი იოსებ, ვარადუკა 1 3ღუდუშაური თეიმურასშვილი ჯარია 1 2ღუდუშაური წელმოსშვილი „აქავ“ — სახელი ამონაწერში არ არის მითითებული 1 1ღუდუშაური ალხასტისშვილი გიორგი 1 2ღუდუშაური სამსუასშვილი გუგტა, კურდღელა 1 3სულ 10 33ამ ცხრილში შენარჩუნებულია აღწერის ამონაწერში წარმოდგენილი ოჯახური სახელდებები და პირთა სახელები.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ „წელმოსშვილი“ ორჯერ გვხვდება.ეს გარემოება შემთხვევით გამეორებად არ უნდა მივიჩნიოთ. აღწერაში ორი დამოუკიდებელი კომლია წარმოდგენილი, რომლებიც ერთი და იმავე ოჯახური სახელდებით არიან შეტანილი.შესაძლებელია, ისინი საერთო წინაპრისგან წარმოშობილ სხვადასხვა ოჯახურ განშტოებას წარმოადგენდნენ.თუმცა მათი უშუალო ნათესაობის დასადგენად დამატებითი გენეალოგიური მონაცემებია საჭირო.მარტია ღუდუშაური — სნოს ხეობის მოურავი1774 წლის აღწერაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია მარტია ღუდუშაურს.იგი დასახელებულია სნოს ხეობის მოურავად.ამ ცნობას საგვარეულოს ისტორიისთვის მნიშვნელოვანი ღირებულება აქვს, რადგან კონკრეტული პიროვნების სამოხელეო მდგომარეობას წერილობით ადასტურებს.მარტია ღუდუშაური ჯაბანასშვილთა ოჯახშია აღრიცხული.ამავე ოჯახში მოხსენიებული არიან მამუკა, ჯარია, უძილო და შაშვა.ოჯახში სულ ექვსი სულია აღრიცხული.სახელობით ჩამოთვლილი პირების რაოდენობა აღრიცხულ სულთა საერთო რაოდენობას არ ემთხვევა. ეს გარემოება გვიჩვენებს, რომ აღწერის ამონაწერში ყველა ოჯახის სრული სახელობითი შემადგენლობა შეიძლება წარმოდგენილი არ იყოს.მარტიას მოურავობა განსაკუთრებით საყურადღებოა შიოლა ღუდუშაურის შესახებ არსებული საგვარეულო გადმოცემის გათვალისწინებით.როგორც წინა თავებში აღვნიშნეთ, შიოლა ღუდუშაურსაც ხევის მოურავის მდგომარეობას უკავშირებენ.1774 წლის აღწერა კი გვაძლევს კონკრეტულ წერილობით ცნობას, რომ XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში სნოს ხეობის მოურავი ნამდვილად იყო ღუდუშაურთა საგვარეულოს წარმომადგენელი.ეს ორი ცნობა სხვადასხვა ეპოქას ეკუთვნის და მათ შორის უშუალო სამემკვიდრეო კავშირის დადგენა დამატებით საბუთებს მოითხოვს.მიუხედავად ამისა, ისინი ერთად წარმოაჩენს ღუდუშაურთა საგვარეულოს კავშირს ხევის ადგილობრივ ადმინისტრაციულ ცხოვრებასთან.1774 წლის აღწერაში დაცული ოჯახური სახელდებები განსაკუთრებული ყურადღების ღირსია.ჯაბანასშვილი, ყაზიშვილი, წელმოსშვილი, მარტიასშვილი, ფიორანისშვილი, გიჯისშვილი, თეიმურასშვილი, ალხასტისშვილი და სამსუასშვილი, სავარაუდოდ, ოჯახური წინაპრების სახელებიდან წარმოქმნილ შიდა სახელდებებს წარმოადგენს.ასეთი სახელდებები საქართველოს მთიანეთის საგვარეულო სისტემისთვის დამახასიათებელი იყო.ერთი საერთო გვარის ფარგლებში არსებობდა სხვადასხვა ოჯახური განშტოება, რომლებიც ერთმანეთისგან კონკრეტული წინაპრის სახელით განირჩეოდნენ.ეს სისტემა მნიშვნელოვან ფუნქციას ასრულებდა როგორც ნათესაური ურთიერთობების განსაზღვრის, ისე მოსახლეობის აღრიცხვის პროცესში.ღუდუშაურთა შემთხვევაში აღნიშნული სახელდებები განსაკუთრებით ფასეულია, რადგან გვაძლევს შესაძლებლობას, XVIII საუკუნის საგვარეულოს შიდა სტრუქტურა უფრო დეტალურად შევისწავლოთ.ამავე დროს, აუცილებელია მათი თანამედროვე გვარებთან ან საგვარეულო შტოებთან დაკავშირებისას სათანადო სიფრთხილე.მაგალითად, აღწერაში მოხსენიებული „ყაზიშვილი“ ან „მარტიასშვილი“ პირველ რიგში ღუდუშაურთა ოჯახის შიდა სახელდებაა და არა აუცილებლად იმავე სახელის მქონე დამოუკიდებელი თანამედროვე გვარის წარმომადგენლობა.ასეთი განსხვავების გათვალისწინება აუცილებელია გენეალოგიური კვლევის სიზუსტისთვის.1774 წლის აღწერის მიხედვით, ღუდუშაურთა ათ კომლში 33 სულია აღრიცხული.ეს მონაცემი საგვარეულოს დემოგრაფიული ისტორიის შესწავლის მნიშვნელოვანი საყრდენია.თუმცა მისი განმარტებისას აუცილებელია გავითვალისწინოთ აღწერის ტერიტორიული და სოციალური ფარგლები.აღნიშნული რაოდენობა არ უნდა გავაიგივოთ XVIII საუკუნეში ღუდუშაურთა მთელი საგვარეულოს საერთო რიცხოვნობასთან.შესაძლებელია, გვარის სხვა წარმომადგენლები ცხოვრობდნენ განსხვავებულ დასახლებებში ან სხვა სააღრიცხვო ერთეულებში იყვნენ შეტანილი.ასევე გასათვალისწინებელია, რომ ისტორიული აღწერები ყოველთვის ერთნაირი წესით არ აღრიცხავდა ქალებს, ბავშვებს, დროებით არმყოფ პირებსა და მოსახლეობის სხვადასხვა სოციალურ კატეგორიას.ამიტომ 33 სული უნდა მივიჩნიოთ კონკრეტულ აღწერაში აღრიცხულ რაოდენობად.მიუხედავად ამისა, აღნიშნული მონაცემი საშუალებას გვაძლევს, XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში ღუდუშაურთა ოჯახური სტრუქტურის შესახებ მნიშვნელოვანი წარმოდგენა შევიქმნათ.განსაკუთრებით საყურადღებოა ოჯახების განსხვავებული სიდიდე.აღწერაში გვხვდება როგორც ერთ- და ორსულიანი, ისე ხუთ- და ექვსსულიანი კომლები.ეს გარემოება შეიძლება ასახავდეს ოჯახების განსხვავებულ ასაკობრივ შემადგენლობას, თაობათა თანაცხოვრებასა და სამეურნეო მდგომარეობას.თუმცა კონკრეტული მიზეზების დადგენა მხოლოდ ამ მონაცემების საფუძველზე შეუძლებელია.XVIII საუკუნის ღუდუშაურთა საზოგადოებრივი მდგომარეობის საერთო შეფასებაXVIII საუკუნის შესახებ შემონახული ცნობები ღუდუშაურთა საგვარეულოს მრავალმხრივ საზოგადოებრივ საქმიანობას წარმოაჩენს.1743 წლის აჯანყებაში პაპა ღუდუშაურის მონაწილეობა გვარის წარმომადგენლის სამხედრო-პოლიტიკურ აქტიურობას ადასტურებს.მამუკა ღუდუშაურის ერეკლე მეორის ჯარში მოხსენიება საგვარეულოს სამხედრო სამსახურის ისტორიის მნიშვნელოვან ცნობას წარმოადგენს.1752 წლის სამეფო განჩინება ღუდუშაურთა მონაწილეობას საქართველოს სამართლებრივ ცხოვრებაში ასახავს.1774 წლის მოსახლეობის აღწერა კი გვაცნობს კონკრეტულ ოჯახებს, მათ შიდა სახელდებებსა და მარტია ღუდუშაურის სამოხელეო მდგომარეობას.ამ მონაცემების ურთიერთშეჯერებით შეიძლება დავასკვნათ, რომ XVIII საუკუნეში ღუდუშაურთა საგვარეულოს წარმომადგენლები მონაწილეობდნენ ხევის სამხედრო, ადმინისტრაციულ, სამართლებრივ და სამეურნეო ცხოვრებაში.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ საგვარეულოს სხვადასხვა წარმომადგენლის საქმიანობა განსხვავებული საზოგადოებრივი ფუნქციებით იყო დაკავშირებული.ამიტომ ღუდუშაურთა მთელი საგვარეულოს სოციალური მდგომარეობის ერთიანი და უცვლელი კატეგორიით განსაზღვრა არ იქნებოდა მართებული.წერილობითი მასალა გვიჩვენებს კონკრეტულ პიროვნებებს, რომელთაც განსხვავებული მოვალეობები და საზოგადოებრივი მდგომარეობა ჰქონდათ.ამავე დროს, საგვარეულოს წარმომადგენელთა შორის მოურავის არსებობა და სამხედრო-პოლიტიკურ მოვლენებში მონაწილეობა ადასტურებს, რომ ღუდუშაურებს XVIII საუკუნის ხევის საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავათ.ამგვარად, XVIII საუკუნის დოკუმენტური მასალა შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან მონაკვეთს წარმოადგენს. იგი საშუალებას გვაძლევს, საგვარეულოს წარსული კონკრეტული ადამიანების, ოჯახებისა და ისტორიული მოვლენების საფუძველზე აღვადგინოთ.შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს სასულიერო მოღვაწეები XIX საუკუნეშიXIX საუკუნე შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს საეკლესიო ისტორიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პერიოდია. ამ დროიდან შემონახული სასულიერო პირთა ნუსხები საშუალებას გვაძლევს, კონკრეტული პიროვნებების სახელები, მსახურების ადგილები და ქრონოლოგიური მონაცემები დავადგინოთ.განსაკუთრებით საყურადღებოა, რომ საგვარეულოს წარმომადგენლები ამ პერიოდში საქართველოს სხვადასხვა სამრევლოში გვხვდებიან. შიოლაშვილის გვარის მქონე სასულიერო პირები კახეთის საეკლესიო ცხოვრებას უკავშირდებიან, ხოლო ღუდუშაურები — ხევის, სტეფანწმინდის, სნოსა და თრუსოს ხეობის სამრევლოებს.ეს ცნობები ადასტურებს საგვარეულოს წარმომადგენელთა მონაწილეობას საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ცხოვრებაში იმ ეპოქაში, როდესაც ქვეყნის საეკლესიო მოწყობა მნიშვნელოვან ცვლილებებს განიცდიდა.XIX საუკუნის საქართველოს საეკლესიო მდგომარეობაXIX საუკუნის დასაწყისი საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში რთული პოლიტიკური და ადმინისტრაციული ცვლილებებით აღინიშნა.1801 წელს ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებისა და რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შესვლის შემდეგ ცვლილებები შეეხო საქართველოს საეკლესიო მმართველობასაც.1811 წელს რუსეთის საიმპერიო ხელისუფლებამ აღმოსავლეთ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალური მმართველობა გააუქმა, ხოლო 1814 წელს შესაბამისი ცვლილებები დასავლეთ საქართველოზეც გავრცელდა.საქართველოს ეკლესიის მმართველობა რუსეთის ეკლესიის სინოდალურ სისტემას დაექვემდებარა.ამ ცვლილებებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა სამღვდელოების მდგომარეობაზე, სამრევლოების ადმინისტრაციულ მოწყობასა და საეკლესიო დოკუმენტაციის წარმოებაზე.მიუხედავად ამისა, საქართველოს სხვადასხვა მხარეში ადგილობრივი სასულიერო პირები აგრძელებდნენ ღვთისმსახურებას, მრევლის სულიერ ხელმძღვანელობასა და ქრისტიანული ტრადიციების შენარჩუნებას.განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა სოფლის ეკლესიებს, სადაც სასულიერო პირი ხშირად ადგილობრივი საზოგადოების ერთ-ერთი ყველაზე განათლებული წარმომადგენელი იყო.ამ ისტორიულ გარემოში უნდა განვიხილოთ შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს XIX საუკუნის სასულიერო მოღვაწეებიც.მათი საქმიანობა დაკავშირებული იყო არა მხოლოდ საეკლესიო მსახურებასთან, არამედ იმ სარწმუნოებრივი და კულტურული ტრადიციის შენარჩუნებასთანაც, რომელიც საქართველოს მთიანეთსა და სხვა ისტორიულ მხარეებში საუკუნეების განმავლობაში არსებობდა.გიორგი შიოლაშვილი — კალაურის წმინდა ნინოს ეკლესიის მღვდელი1819 წლის საეკლესიო ცნობაში გიორგი შიოლაშვილი კალაურის წმინდა ნინოს ეკლესიის მღვდლად არის მოხსენიებული.[20]კალაური კახეთის ისტორიული დასახლებაა, რომლის საეკლესიო ცხოვრება რეგიონის მართლმადიდებლურ ტრადიციებთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული.გიორგი შიოლაშვილის აღნიშნულ სამრევლოში მსახურება ადასტურებს, რომ XIX საუკუნის პირველ ნახევარში შიოლაშვილის გვარის წარმომადგენელი კახეთის საეკლესიო გარემოში მოღვაწეობდა.ეს ცნობა საგვარეულოს ისტორიისთვის რამდენიმე თვალსაზრისით არის მნიშვნელოვანი.უპირველესად, იგი გვარის გეოგრაფიული გავრცელების შესახებ კონკრეტულ ისტორიულ მონაცემს წარმოადგენს.მეორე მხრივ, გიორგი შიოლაშვილის მღვდლად მოხსენიება გვიჩვენებს, რომ საგვარეულოს წარმომადგენელი ადგილობრივი მრევლის სულიერი ცხოვრების ხელმძღვანელობაში მონაწილეობდა.მღვდლის მსახურება XIX საუკუნის ქართულ სოფელში მრავალმხრივ პასუხისმგებლობას გულისხმობდა.მის ძირითად მოვალეობებს განეკუთვნებოდა ღვთისმსახურების აღსრულება, ნათლობის, ჯვრისწერისა და სხვა საეკლესიო წესების შესრულება, მრევლის სულიერი ხელმძღვანელობა და საეკლესიო ცხოვრების ორგანიზება.ამასთანავე, სასულიერო პირები მონაწილეობდნენ საეკლესიო დოკუმენტაციის წარმოებაში, რაც დღეს ისტორიულ-გენეალოგიური კვლევის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს წყაროს წარმოადგენს.საეკლესიო მეტრიკული წიგნები ხშირად გვინარჩუნებს დაბადების, ნათლობის, ქორწინებისა და გარდაცვალების შესახებ ისეთ ცნობებს, რომელთა მეშვეობითაც შესაძლებელია კონკრეტული ოჯახების თაობათა ისტორიის აღდგენა.გიორგი შიოლაშვილის შესახებ ამჟამად განხილული ჩანაწერი მისი მსახურების ერთ კონკრეტულ წელს — 1819 წელს — ადასტურებს.მისი დაბადების ადგილი, მშობლების ვინაობა, სასულიერო განათლება და კალაურში მსახურების სრული ხანგრძლივობა დამატებით შესწავლას მოითხოვს.მიუხედავად ამისა, ეს ცნობა შიოლაშვილთა საგვარეულოს სასულიერო ისტორიის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს.გიორგი შიოს ძე შიოლაშვილი — ართანის ეკლესიის მღვდელიXIX საუკუნის პირველი ნახევრის საეკლესიო მასალაში მოხსენიებულია კიდევ ერთი სასულიერო პირი — გიორგი შიოს ძე შიოლაშვილი.იგი ართანის ეკლესიასთან არის დაკავშირებული და მღვდლად დასახელებულია 1819, 1830 და 1831 წლებში.გადმოცემულ საეკლესიო ნუსხაში ტაძრის სახელდება ორმოცი მოწამისა და აღდგომის სახელებთან არის დაკავშირებული.[20]ამ ცნობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს, რადგან გიორგი შიოლაშვილის სახელთან ერთად მითითებულია მამის სახელიც — შიო.მამის სახელის არსებობა ისტორიულ-გენეალოგიური კვლევისთვის მნიშვნელოვან შესაძლებლობას ქმნის.იგი კონკრეტული პიროვნების სხვა, იმავე სახელისა და გვარის მქონე ადამიანებისგან გამიჯვნას უწყობს ხელს და შემდგომი კვლევისას მისი ოჯახის იდენტიფიკაციის საფუძველი შეიძლება გახდეს.გიორგი შიოს ძე შიოლაშვილის სამ სხვადასხვა წელს მოხსენიება გვიჩვენებს, რომ მისი სასულიერო საქმიანობა XIX საუკუნის პირველი ნახევრის გარკვეულ პერიოდს მოიცავდა.1819, 1830 და 1831 წლების ჩანაწერები ადასტურებს მის მღვდლად მოხსენიებას შესაბამის წლებში.ამ მონაცემებით შესაძლებელია ვისაუბროთ მისი საეკლესიო მსახურების ხანგრძლივ პერიოდზე, თუმცა ხელდასხმისა და მსახურების დასრულების ზუსტი თარიღები ამ ცნობებიდან არ დგინდება.განსაკუთრებით საინტერესოა მამის სახელი — შიო.შიოლაშვილის გვარის ფუძე შიოლას სახელთან არის დაკავშირებული, ხოლო პიროვნული სახელი შიო ქართულ ქრისტიანულ სახელდებაში დამოუკიდებლადაც გვხვდება.სახელთა ეს სიახლოვე ყურადღებას იმსახურებს, თუმცა მათი ურთიერთკავშირი კონკრეტული გენეალოგიური საბუთის გარეშე არ უნდა განვსაზღვროთ.კალაურისა და ართანის გიორგი შიოლაშვილების ურთიერთმიმართება1819 წლის საეკლესიო მასალაში გიორგი შიოლაშვილის სახელის ორ სხვადასხვა სამრევლოსთან დაკავშირება ბუნებრივად წარმოშობს კითხვას: ხომ არ არის საუბარი ერთსა და იმავე პიროვნებაზე?ამ საკითხის განხილვისას მნიშვნელოვანია რამდენიმე გარემოება.კალაურის ჩანაწერში სასულიერო პირი გიორგი შიოლაშვილის სახელით არის მოხსენიებული, ხოლო ართანის შემთხვევაში მითითებულია მისი მამის სახელიც — შიო.გარდა ამისა, ორივე ჩანაწერი 1819 წელს განეკუთვნება.ეს გარემოება ორი დამოუკიდებელი პიროვნების არსებობის შესაძლებლობას აჩენს.თუმცა საეკლესიო სამსახურში გადაადგილება, სამრევლოს შეცვლა ან ერთი პიროვნების სხვადასხვა დოკუმენტში განსხვავებული ფორმით მოხსენიება იმდროინდელი დოკუმენტაციისთვის უცხო არ ყოფილა.ამიტომ მხოლოდ არსებული ცნობების საფუძველზე მათი საბოლოო გაიგივება ან განსხვავებულ პირებად დადასტურება შეუძლებელია.საკითხის გადასაწყვეტად განსაკუთრებული მნიშვნელობა ექნება შესაბამისი სამრევლოების მეტრიკულ წიგნებს, სამღვდელოების ფორმულარულ ნუსხებსა და სასულიერო უწყების სხვა დოკუმენტებს.ამ ეტაპზე მიზანშეწონილია ორივე ჩანაწერის დამოუკიდებლად განხილვა.მათი საერთო ისტორიული მნიშვნელობა ის არის, რომ XIX საუკუნის პირველ ნახევარში შიოლაშვილის გვარის მქონე სასულიერო პირები კახეთის საეკლესიო ცხოვრებაში მონაწილეობდნენ.შიოლაშვილთა გავრცელება კახეთშიკალაურისა და ართანის საეკლესიო ცნობები შიოლაშვილთა საგვარეულოს ისტორიული გეოგრაფიის შესწავლისთვისაც მნიშვნელოვანია.როგორც ცნობილია, შიოლაშვილთა საგვარეულო ტრადიცია სნოს ხეობას უკავშირდება.ამასთანავე, XIX საუკუნის პირველ ნახევარში შიოლაშვილის გვარის მქონე პირები უკვე კახეთის სამრევლოებში გვხვდებიან.ეს გარემოება შეიძლება მიუთითებდეს საგვარეულოს წარმომადგენელთა ისტორიულ გადაადგილებაზე.საქართველოს სხვადასხვა მხარეს შორის მოსახლეობის გადასახლება მრავალი მიზეზით ხდებოდა.მათ შორის მნიშვნელოვანი იყო სამხედრო და ადმინისტრაციული სამსახური, სამეურნეო პირობები, ნათესაური ურთიერთობები და სასულიერო საქმიანობა.სასულიერო პირთა შემთხვევაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა საეკლესიო დანიშვნებსაც.ამიტომ კახეთში გიორგი შიოლაშვილების მსახურება თავისთავად არ ნიშნავს, რომ მათი ოჯახები აუცილებლად იქვე წარმოიშვა ან რომ ისინი კონკრეტულ დროს სნოდან გადასახლდნენ.ამ საკითხის დასადგენად საჭიროა მათი დაბადების ადგილების, მშობლებისა და ოჯახური წარმომავლობის შესახებ დამატებითი მონაცემების მოძიება.მიუხედავად ამისა, XIX საუკუნის დასაწყისში კახეთში შიოლაშვილის გვარის არსებობა უკვე დადასტურებული ისტორიული ფაქტია.ღუდუშაურები ხევის სამრევლოებშიშიო ღუდუშაური — სნოს ეკლესიის დიაკვანი1820 წლის საეკლესიო ცნობაში შიო ღუდუშაური სნოს ეკლესიის დიაკვნად არის დასახელებული.[21]გადმოცემულ ნუსხაში ტაძრის სახელწოდება ღვთისმშობლისა და წმინდა გიორგის სახელებთან არის დაკავშირებული.ეს ცნობა განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს, რადგან ღუდუშაურთა საგვარეულოს წარმომადგენლის სასულიერო მსახურება უშუალოდ სნოსთან არის დაკავშირებული.სნო საგვარეულოს ისტორიული სამკვიდროა, ამიტომ აქ სასულიერო პირის არსებობა საგვარეულოს ადგილობრივ საეკლესიო ცხოვრებაში მონაწილეობის მნიშვნელოვანი მოწმობაა.დიაკვანი მართლმადიდებელი ეკლესიის სამღვდელო იერარქიის ერთ-ერთი ხარისხის მქონე სასულიერო პირია.მის მოვალეობებში შედის ღვთისმსახურებაში მონაწილეობა, მღვდლისა და ეპისკოპოსის დახმარება და საეკლესიო მსახურების შესაბამისი წესების შესრულება.შიო ღუდუშაურის დიაკვნად მოხსენიება გვიჩვენებს, რომ XIX საუკუნის პირველ ნახევარში სნოს საეკლესიო ცხოვრება ორგანიზებულ სამღვდელო მსახურებას ეფუძნებოდა.ამავე დროს, იგი ადასტურებს ღუდუშაურთა წარმომადგენლის მონაწილეობას ადგილობრივი მრევლის სულიერ ცხოვრებაში.განსაკუთრებით საყურადღებოა სასულიერო პირის სახელი — შიო.ეს სახელი ქართულ ქრისტიანულ ტრადიციაში ფართოდ არის ცნობილი და განსაკუთრებით უკავშირდება წმინდა შიო მღვიმელს.ამასთანავე, შიოლაშვილთა საგვარეულო სახელის ისტორიის გათვალისწინებით, სახელის არსებობა ღუდუშაურთა ოჯახშიც გარკვეულ ინტერესს იწვევს.თუმცა მხოლოდ სახელთა მსგავსება არ იძლევა საფუძველს, დიაკვან შიო ღუდუშაურის უშუალო ნათესაობა შიოლა ღუდუშაურის რომელიმე კონკრეტულ შთამომავალთან დავადგინოთ.ამისთვის საჭიროა მისი მამის სახელისა და ოჯახის სხვა წევრების შესახებ დოკუმენტური ცნობები.შიო ღუდუშაურის 1820 წლის მოხსენიება საგვარეულოს საეკლესიო ისტორიის მნიშვნელოვანი ქრონოლოგიური საყრდენია.ბართლომე ღუდუშაური — სტეფანწმინდის მთავარანგელოზის ეკლესიის მღვდელიXIX საუკუნის პირველ ნახევარში სტეფანწმინდის მთავარანგელოზის ეკლესიის სასულიერო პირებს შორის მოხსენიებულია ბართლომე ღუდუშაური.იგი მღვდლად დასახელებულია 1820, 1830 და 1840 წლებში.[21]სამ სხვადასხვა ათწლეულში ერთი და იმავე სასულიერო პირის მოხსენიება მისი საეკლესიო მსახურების ხანგრძლივ პერიოდზე მიუთითებს.ბართლომე ღუდუშაურის მოღვაწეობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სტეფანწმინდის ისტორიული და საზოგადოებრივი მდგომარეობის გათვალისწინებით.სტეფანწმინდა ხევის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დასახლება იყო. მისი გეოგრაფიული მდებარეობა და დარიალის გზასთან სიახლოვე ადგილობრივ საზოგადოებრივ ცხოვრებას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა.ასეთ გარემოში ეკლესია სარწმუნოებრივი ცხოვრების მნიშვნელოვან ცენტრს წარმოადგენდა.მღვდლის საქმიანობა დაკავშირებული იყო მრევლის სულიერ ხელმძღვანელობასთან, საეკლესიო წესების აღსრულებასთან და ქრისტიანული ტრადიციების შენარჩუნებასთან.ბართლომე ღუდუშაურის სამი ქრონოლოგიური მოხსენიება საშუალებას გვაძლევს დავასკვნათ, რომ იგი სტეფანწმინდის საეკლესიო ცხოვრებაში ხანგრძლივად მონაწილეობდა.ამავე დროს, ამ ჩანაწერებით არ დგინდება მისი დაბადების წელი, სასულიერო განათლება, ხელდასხმის თარიღი ან გარდაცვალების დრო.მისი მსახურების სრული ბიოგრაფიის აღსადგენად საჭიროა სტეფანწმინდის შესაბამისი სამრევლოს მეტრიკული წიგნებისა და სამღვდელოების პირადი საქმეების შესწავლა.ბართლომე ღუდუშაურის სახელის შემდგომი მოხსენიებააქვე უნდა გავითვალისწინოთ ერთი მნიშვნელოვანი გარემოება.XX საუკუნის დასაწყისის საეკლესიო ისტორიაში გვხვდება კიდევ ერთი ბართლომე ღუდუშაური, რომელიც მთავარხუცესის ხარისხით არის ცნობილი და 1924 წლის 18 თებერვალს გარდაიცვალა.ეს პიროვნება XIX საუკუნის პირველ ნახევარში მოღვაწე სტეფანწმინდის მღვდელ ბართლომე ღუდუშაურთან არ უნდა გავაიგივოთ.მათ შორის არსებული ქრონოლოგიური მანძილი გვიჩვენებს, რომ საქმე სხვადასხვა თაობის წარმომადგენლებს ეხება.შესაძლებელია, ბართლომეს სახელი საგვარეულოში მეორდებოდა, რაც ქართულ ოჯახურ ტრადიციაში ბუნებრივი მოვლენა იყო.XX საუკუნის ბართლომე ღუდუშაურის ცხოვრება და მოღვაწეობა ცალკე თავში იქნება განხილული.გრიგოლ ღუდუშაური — სტეფანწმინდის მთავარანგელოზის ეკლესიის მღვდელისტეფანწმინდის მთავარანგელოზის ეკლესიასთან დაკავშირებული კიდევ ერთი სასულიერო პირია გრიგოლ ღუდუშაური.იგი მღვდლად იხსენიება 1850, 1860 და 1870 წლებში.[21]გრიგოლ ღუდუშაურის შესახებ დაცული ცნობები საშუალებას გვაძლევს, მისი სასულიერო საქმიანობა XIX საუკუნის მეორე ნახევრის პირველ ათწლეულებს დავუკავშიროთ.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ იგი იმავე ეკლესიასთან არის დაკავშირებული, სადაც წინა ათწლეულებში ბართლომე ღუდუშაური მსახურობდა.ეს გარემოება სტეფანწმინდის სამრევლოში ღუდუშაურთა საგვარეულოს წარმომადგენელთა თანმიმდევრულ მსახურებას ადასტურებს.თუმცა ბართლომესა და გრიგოლს შორის უშუალო ნათესაობრივი კავშირი წარმოდგენილი მასალით არ დგინდება.შესაძლებელია, ისინი ერთი საგვარეულოს სხვადასხვა შტოს წარმომადგენლები იყვნენ.ასევე შესაძლებელია უფრო ახლო ნათესაობაც, მაგრამ ამის დასადასტურებლად შესაბამისი გენეალოგიური საბუთებია საჭირო.გრიგოლ ღუდუშაურის მოღვაწეობის შეფასებისას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს XIX საუკუნის შუა ხანების საეკლესიო მდგომარეობას.ამ პერიოდში საქართველოს სამრევლოები რუსეთის იმპერიის საეკლესიო ადმინისტრაციულ სისტემაში მოქმედებდნენ.მიუხედავად ადმინისტრაციული ცვლილებებისა, ადგილობრივი სამღვდელოება განაგრძობდა ქრისტიანული ღვთისმსახურების აღსრულებასა და მრევლის სულიერ ხელმძღვანელობას.გრიგოლ ღუდუშაურის ხანგრძლივი მსახურება ამ ისტორიული პროცესის ნაწილია.სამ სხვადასხვა ათწლეულში მისი მოხსენიება ადასტურებს, რომ იგი სტეფანწმინდის საეკლესიო ცხოვრების მნიშვნელოვანი მონაწილე იყო.ამასთანავე, მის შესახებ შემონახული ცნობები ჯერ კიდევ არ იძლევა შესაძლებლობას, დეტალურად აღვადგინოთ მისი პირადი ცხოვრება, ოჯახი და სამღვდელო საქმიანობის სრული ქრონოლოგია.გიორგი ღუდუშაური — სიონისა და კობის სამრევლოს მედავითნე1870 წლის საეკლესიო ცნობაში გიორგი ღუდუშაური მოხსენიებულია სიონისა და კობის სამრევლოსთან დაკავშირებული ეკლესიის მედავითნედ.[21]ეს ცნობა საგვარეულოს სასულიერო ისტორიის კიდევ ერთ მნიშვნელოვან მხარეს წარმოაჩენს.მღვდლისა და დიაკვნისგან განსხვავებით, მედავითნე საეკლესიო მსახურებაში განსაკუთრებულად დაკავშირებული იყო წიგნიერებასთან, ლოცვებისა და საეკლესიო ტექსტების კითხვასთან.მედავითნის საქმიანობა მოითხოვდა საეკლესიო წიგნების ცოდნასა და ღვთისმსახურების წესების სათანადო შესრულებას.ამიტომ გიორგი ღუდუშაურის მედავითნედ მოხსენიება მიუთითებს მის მონაწილეობაზე ეკლესიის წიგნიერ და ლიტურგიკულ ცხოვრებაში.XIX საუკუნის ქართულ სოფლებში მედავითნეები ხშირად მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ საეკლესიო განათლებისა და წიგნიერების შენარჩუნებაში.საეკლესიო ტექსტების კითხვა, ლოცვით მსახურებაში მონაწილეობა და ტაძრის ყოველდღიური საქმიანობის უზრუნველყოფა მათი ძირითადი მოვალეობების ნაწილს წარმოადგენდა.გიორგი ღუდუშაურის კონკრეტული საქმიანობის შესახებ დამატებითი ბიოგრაფიული ცნობები ამჟამად განხილულ მასალაში არ არის წარმოდგენილი.თუმცა მისი 1870 წლის მოხსენიება გვიჩვენებს, რომ ღუდუშაურთა საგვარეულოს წარმომადგენლები სასულიერო ცხოვრების სხვადასხვა საფეხურზე მსახურობდნენ.ეს გარემოება მნიშვნელოვანია საგვარეულოს საეკლესიო ტრადიციის მრავალფეროვნების გასაგებად.გაბრიელ ღუდუშაური — თრუსოს ხეობის სოფელ აბანოს მღვდელი1870 წლის საეკლესიო მასალაში მოხსენიებულია გაბრიელ ღუდუშაური, რომელიც თრუსოს ხეობის სოფელ აბანოს ტაძრის მღვდლად არის დასახელებული.[21]გადმოცემულ ცნობაში ტაძარი წმინდა გიორგისა და ღვთისმშობლის მიძინების სახელდებებს უკავშირდება.თრუსოს ხეობა ხევის ისტორიული და გეოგრაფიული სივრცის მნიშვნელოვანი ნაწილია.მისი მოსახლეობა საუკუნეების განმავლობაში მონაწილეობდა საქართველოს მთიანეთის სამეურნეო, საზოგადოებრივ და სარწმუნოებრივ ცხოვრებაში.გაბრიელ ღუდუშაურის ამ ხეობაში მსახურება გვიჩვენებს, რომ საგვარეულოს წარმომადგენელთა საეკლესიო საქმიანობა სნოსა და სტეფანწმინდის ფარგლებს სცილდებოდა.მღვდლის მსახურება მთის სოფელში განსაკუთრებულ პასუხისმგებლობას გულისხმობდა.გეოგრაფიული პირობები, დასახლებებს შორის მანძილი და მთის ცხოვრების სეზონური თავისებურებები საეკლესიო საქმიანობას გარკვეულ სირთულეებს უქმნიდა.ასეთ გარემოში ადგილობრივი მღვდელი მრევლის სულიერი ცხოვრების მნიშვნელოვან საყრდენს წარმოადგენდა.გაბრიელ ღუდუშაურის 1870 წლის მოხსენიება თრუსოს ხეობის საეკლესიო ისტორიასთან საგვარეულოს უშუალო კავშირს ადასტურებს.მისი მსახურების სრული პერიოდი, ოჯახის შემადგენლობა და სხვა ბიოგრაფიული გარემოებები დამატებით შესწავლას მოითხოვს.XIX საუკუნის სასულიერო პირთა ქრონოლოგიური ნუსხაშიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს XIX საუკუნის სასულიერო ისტორიის უფრო ნათლად წარმოსაჩენად მიზანშეწონილია განხილული ცნობების ქრონოლოგიური დალაგება.წელი სასულიერო პირი ხარისხი ან მსახურება სამრევლო1819 გიორგი შიოლაშვილი მღვდელი კალაური, წმინდა ნინოს ეკლესია1819, 1830, 1831 გიორგი შიოს ძე შიოლაშვილი მღვდელი ართანა1820 შიო ღუდუშაური დიაკვანი სნო1820, 1830, 1840 ბართლომე ღუდუშაური მღვდელი სტეფანწმინდა, მთავარანგელოზის ეკლესია1850, 1860, 1870 გრიგოლ ღუდუშაური მღვდელი სტეფანწმინდა, მთავარანგელოზის ეკლესია1870 გიორგი ღუდუშაური მედავითნე სიონისა და კობის სამრევლოსთან დაკავშირებული ეკლესია1870 გაბრიელ ღუდუშაური მღვდელი თრუსოს ხეობა, სოფელი აბანოაღნიშნული მონაცემები საგვარეულოს სასულიერო ისტორიის მნიშვნელოვან ქრონოლოგიურ სურათს ქმნის.განსაკუთრებით საყურადღებოა, რომ XIX საუკუნის განმავლობაში გვარის წარმომადგენლები რამდენიმე სხვადასხვა სამრევლოში მსახურობდნენ.ეს გარემოება გვიჩვენებს არა მხოლოდ მათ გეოგრაფიულ გავრცელებას, არამედ სასულიერო საქმიანობის მრავალფეროვნებასაც.სასულიერო ტრადიციის ისტორიული მნიშვნელობაშიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს XIX საუკუნის საეკლესიო ისტორიის შესწავლისას განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს სასულიერო მსახურების ხანგრძლივი ტრადიცია.XVI საუკუნის გერგეტის საეკლესიო მოსახსენებლებში მოხსენიებული მოძღვრები ჯერასიმე და გიორგი ღუდუშაურები საგვარეულოს ადრეულ სასულიერო ისტორიას წარმოაჩენენ.XIX საუკუნის საეკლესიო ნუსხები კი ადასტურებს, რომ მომდევნო ეპოქაშიც გვარის წარმომადგენლები აქტიურად მონაწილეობდნენ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ცხოვრებაში.ამ ცნობების საფუძველზე შესაძლებელია ვისაუბროთ საგვარეულოში სასულიერო მსახურების მრავალსაუკუნოვან ტრადიციაზე.ამასთანავე, აუცილებელია ერთმანეთისგან განვასხვაოთ ზოგადი საგვარეულო ტრადიცია და კონკრეტული ოჯახის მემკვიდრეობითი სასულიერო ხაზი.ამჟამად განხილული მასალა გვიჩვენებს სხვადასხვა საუკუნეში მოღვაწე სასულიერო პირებს, მაგრამ ყველა მათგანს შორის უშუალო ნათესაობრივი კავშირის აღდგენის შესაძლებლობას ჯერ არ იძლევა.განსაკუთრებული ისტორიული მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ XIX საუკუნის სასულიერო მოღვაწეთა სახელები შემონახულია იმ ეპოქიდან, როდესაც საქართველოს ეკლესია ავტოკეფალური მმართველობის გარეშე არსებობდა.მათი საქმიანობა საქართველოს საეკლესიო ცხოვრების უწყვეტობის ერთ-ერთ გამოვლინებად უნდა მივიჩნიოთ.ადგილობრივი სამღვდელოების მსახურების მეშვეობით გრძელდებოდა ღვთისმსახურება, მრევლის სულიერი ცხოვრება და ქრისტიანული ტრადიციების შენარჩუნება.საგვარეულოს ისტორიის ფართო პერსპექტივაში ეს გარემოება განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს.XX საუკუნეში სწორედ შიოლაშვილთა საგვარეულოდან გამოვიდა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ილია მეორე, რომლის ხანგრძლივი მოღვაწეობა საქართველოს ეკლესიისა და ეროვნული ცხოვრების უმნიშვნელოვანეს მოვლენებს დაუკავშირდა.ილია მეორის სულიერი აღზრდა და საეკლესიო მსახურება, რა თქმა უნდა, დამოუკიდებელი ისტორიული და პიროვნული მოვლენაა, თუმცა საგვარეულოს მრავალსაუკუნოვანი საეკლესიო ტრადიცია მისი ოჯახის ისტორიული გარემოს შესწავლისას განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს.ამგვარად, XIX საუკუნის სასულიერო პირთა ნუსხები შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიის მნიშვნელოვან დოკუმენტურ ნაწილს წარმოადგენს. ისინი გვიჩვენებს გვარის წარმომადგენელთა მონაწილეობას საქართველოს ეკლესიის ცხოვრებაში და ქმნის საფუძველს შემდგომი ისტორიულ-გენეალოგიური კვლევისთვის.გ. შ. ღუდუშაური — ტექნიკური გამოგონების შესახებ საარქივო ცნობა1901 წლის 7 ნოემბრიდან 1903 წლის 23 იანვრამდე დათარიღებული საარქივო საქმე ეხება გ. შ. ღუდუშაურისთვის ვაგონების ავტომატური შეერთების მოწყობილობაზე პრივილეგიის გაცემის საკითხს.დოკუმენტი დაცულია ტექნიკური საკითხების კომიტეტის მასალებში: ფონდი 24, აღწერა 11, საქმე 202.აღნიშნული ცნობა ადასტურებს, რომ XX საუკუნის დასაწყისში ღუდუშაურის გვარის წარმომადგენლის სახელით განიხილებოდა სარკინიგზო ტექნიკასთან დაკავშირებული გამოგონების სამართლებრივი დაცვის საკითხი.ამასთანავე, საქმის აღწერილობით არ დგინდება გამომგონებლის სრული ვინაობა, მოწყობილობის კონსტრუქცია, პრივილეგიის გაცემის საბოლოო შედეგი და გამოგონების პრაქტიკული გამოყენება.ამრიგად, ეს საარქივო ცნობა ღუდუშაურთა საგვარეულოს წარმომადგენლის ტექნიკური საქმიანობის შესახებ მნიშვნელოვან ინფორმაციას გვაწვდის, თუმცა მისი მიღწევის მასშტაბის განსაზღვრა დამატებით დოკუმენტურ შესწავლას მოითხოვს.შიოლაშვილები პირველი მსოფლიო ომის სამხედრო ჩანაწერებშისაგვარეულოს წარმომადგენელთა სამხედრო სამსახური 1914–1918 წლებშიპირველი მსოფლიო ომის პერიოდის სამხედრო დოკუმენტები შიოლაშვილთა საგვარეულოს ისტორიის შესწავლისთვის მნიშვნელოვან ცნობებს შეიცავს. რუსეთის იმპერიის სამხედრო დანაკარგების სახელობით სიებსა და სააღრიცხვო ბარათებში შემონახულია გვარის რამდენიმე წარმომადგენლის სახელი, სამხედრო წოდება, სამსახურის ადგილი და საბრძოლო მოქმედებებთან დაკავშირებული გარემოებები.ამ წყაროების განსაკუთრებული ღირებულება ის არის, რომ ისინი კონკრეტული პიროვნებების სამხედრო სამსახურს ადასტურებს. ამასთანავე, რუსულენოვან ჩანაწერებში ქართული სახელები, მამის სახელები და გეოგრაფიული სახელწოდებები ზოგჯერ დამახინჯებულია. ამიტომ მათი განხილვისას აუცილებელია თავდაპირველი ფორმების შენარჩუნება და საეჭვო წაკითხვების ცალკე აღნიშვნა.დავით იობის ძე შიოლაშვილი — უფროსი უნტერ-ოფიცერიპირველი მსოფლიო ომის სამხედრო დანაკარგების სახელობით სიაში მოხსენიებულია დავით იობის ძე შიოლაშვილი — რუსულ ჩანაწერში „Давид Иовович Шиолашвили“.იგი მსახურობდა მეორე კავკასიის მსროლელ პოლკში, უფროსი უნტერ-ოფიცრის წოდებით.სამხედრო ჩანაწერის მიხედვით, 1914 წლის 22 დეკემბერს, სოფელ ბორჟიმოვოსთან, დავით შიოლაშვილი დაიჭრა ან კონტუზია მიიღო.დაბადების ადგილად მითითებულია ტფილისის გუბერნიის დუშეთის მაზრის ქვემო ხევის საზოგადოება.ამ მონაცემს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს, რადგან სამხედრო მოსამსახურის წარმომავლობას ხევის ისტორიულ-გეოგრაფიულ სივრცეს უკავშირებს.დავით შიოლაშვილის შესახებ დაცულია მეორე ჩანაწერიც, რომელშიც გვარი რამდენიმე განსხვავებული ფორმით გვხვდება: „შიოლაშვილი“, „შიალაშვილი“ და „შიაშვილი“. მამის სახელი რუსულ ტექსტში „Иович“ ფორმით არის წარმოდგენილი.მეორე ჩანაწერშიც მითითებულია მეორე კავკასიის მსროლელი პოლკი, უფროსი უნტერ-ოფიცრის წოდება და 1914 წლის 22 დეკემბრის მოვლენა. დამატებით გვხვდება 1915 წლის 1 იანვრის თარიღიც.ამ მონაცემების თანხვედრა საფუძველს გვაძლევს ვივარაუდოთ, რომ ორივე ჩანაწერი ერთსა და იმავე სამხედრო მოსამსახურეს ეხება. შესაბამისად, მათი ორი დამოუკიდებელი პიროვნების სამხედრო სამსახურის დამადასტურებელ ცნობებად გამოყენება არ იქნება მართებული.გეოგრაფიულ მონაცემებშიც გარკვეული შეუსაბამობა შეინიშნება. მეორე ჩანაწერში გვხვდება „თერგის ოლქისა“ და „დუშევსკის მაზრის“ სახელდებები, რაც შესაძლოა თავდაპირველი ადმინისტრაციული მონაცემების არაზუსტი გადმოცემის შედეგი იყოს.ამგვარად, დავით იობის ძე შიოლაშვილის შესახებ არსებული ცნობები ადასტურებს მის სამხედრო სამსახურს, უფროსი უნტერ-ოფიცრის წოდებასა და 1914 წლის დეკემბერში მიღებულ საბრძოლო დაზიანებას.დავით ისააკის ძე შიოლაშვილი — თურქესტანის მსროლელი პოლკის მებრძოლიპირველი მსოფლიო ომის სამხედრო ჩანაწერებში მოხსენიებულია დავით ისააკის ძე შიოლაშვილი.იგი მსახურობდა მეჩვიდმეტე თურქესტანის მსროლელ პოლკში, მსროლელის წოდებით.სამხედრო დოკუმენტის მიხედვით, დავით შიოლაშვილი 1914 წლის 13 დეკემბერს, ხანის უღელტეხილთან, დაიჭრა ან კონტუზია მიიღო.ჩანაწერში მითითებულია სარიყამიშის საევაკუაციო პუნქტიც.აღნიშნული გეოგრაფიული მონაცემები მის სამხედრო სამსახურს კავკასიის ფრონტის საბრძოლო მოქმედებებთან აკავშირებს.დავით ისააკის ძე შიოლაშვილი არ უნდა გავაიგივოთ დავით იობის ძე შიოლაშვილთან. მიუხედავად სახელისა და გვარის დამთხვევისა, მათ განსხვავებული მამის სახელები და სამხედრო ნაწილები აქვთ მითითებული.შესაბამისად, საქმე ორ დამოუკიდებელ სამხედრო მოსამსახურეს ეხება.მიხეილ შიოლაშვილი — სნოდან, პირველი მსოფლიო ომის დროს დაღუპული მებრძოლიპირველი მსოფლიო ომის სამხედრო დანაკარგების სიაში განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს მიხეილ შიოლაშვილის ჩანაწერი.იგი მსახურობდა მესამე კავკასიის მსროლელ პოლკში, მსროლელის წოდებით.სამხედრო დოკუმენტის მიხედვით, მიხეილ შიოლაშვილი 1915 წლის 21 მაისს სოფელ სავდინიკისთან დაიღუპა.დაბადების ადგილად მითითებულია სოფელი სნო.ეს ცნობა საგვარეულოს ისტორიისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან დაღუპული მებრძოლის წარმომავლობას უშუალოდ შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა ისტორიულ სამკვიდროს უკავშირებს.ამასთანავე, რუსულ ჩანაწერში მამის სახელი დამახინჯებული ფორმით — „Пидзеевич“ — იკითხება.ამ ფორმის საფუძველზე მამის სახელის თვითნებურად აღდგენა არ შეიძლება. იგი უნდა შენარჩუნდეს როგორც წყაროში დაცული, დაზუსტებას დაქვემდებარებული წაკითხვა.გეოგრაფიულ მონაცემებშიც გვხვდება შეუსაბამობა: სოფელ სნოსთან ერთად მაზრა „Тушевский“ ფორმით არის მითითებული.მიუხედავად აღნიშნული უზუსტობებისა, ჩანაწერის ძირითადი მონაცემები ნათელია: მიხეილ შიოლაშვილი სნოში იყო დაბადებული, მესამე კავკასიის მსროლელ პოლკში მსახურობდა და 1915 წლის 21 მაისს დაიღუპა.მისი სახელი საგვარეულოს სამხედრო ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან დოკუმენტურ ცნობას წარმოადგენს.ილია ივანეს ძე შიოლაშვილი — ზაამურის სასაზღვრო პოლკის რიგითი1916 წლის სამხედრო დანაკარგების ჩანაწერში მოხსენიებულია ილია ივანეს ძე შიოლაშვილი.იგი მსახურობდა მესამე ზაამურის სასაზღვრო ქვეით პოლკში, რიგითის წოდებით.სამხედრო დოკუმენტის მიხედვით, 1916 წლის 24 თებერვალს ილია შიოლაშვილი დაიჭრა ან კონტუზია მიიღო სოფელ უსეჩკოსთან მდებარე წინახიდის გამაგრების მიდამოში.მის დაბადების ადგილად მითითებულია ტფილისის გუბერნიის ტფილისის მაზრის უჯარმის საზოგადოება.ეს ცნობა მნიშვნელოვანია შიოლაშვილთა გვარის ისტორიული გავრცელების შესწავლისთვისაც.იგი ადასტურებს, რომ პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში შიოლაშვილის გვარის წარმომადგენელი აღმოსავლეთ საქართველოს სხვა ისტორიულ-გეოგრაფიულ სივრცესთანაც იყო დაკავშირებული.ამასთანავე, ილია ივანეს ძე შიოლაშვილის უშუალო ნათესაობა სნოს შიოლაშვილებთან არსებული მონაცემებით არ დგინდება.ამ საკითხის გასარკვევად დამატებითი გენეალოგიური საბუთებია საჭირო.ტარას მოსეს ძე შიოლაშვილი — სნოში დაბადებული სამხედრო მოსამსახურესამხედრო ჩანაწერებში მოხსენიებულია ტარას მოსეს ძე შიოლაშვილი — „Тарас Моисеевич“.იგი მსახურობდა 111-ე ქვეით სათადარიგო ბატალიონში, რიგითის წოდებით.დაბადების ადგილად მითითებულია დუშეთის მაზრის სოფელი სნო.ეს ცნობა კიდევ ერთხელ ადასტურებს სნოსთან დაკავშირებული შიოლაშვილების მონაწილეობას პირველი მსოფლიო ომის პერიოდის სამხედრო სამსახურში.ამასთანავე, წარმოდგენილ ამონაწერში არ არის მითითებული კონკრეტული საბრძოლო მოვლენა, დაჭრის ან დაღუპვის გარემოება.ამიტომ ტარას მოსეს ძე შიოლაშვილის შესახებ დადასტურებულ ცნობებად უნდა მივიჩნიოთ მისი სახელი, მამის სახელი, სამხედრო ნაწილი, წოდება და დაბადების ადგილი.სამხედრო ჩანაწერების ქრონოლოგიური შეჯამებასამხედრო მოსამსახურე სამხედრო ნაწილი დოკუმენტური ცნობადავით ისააკის ძე შიოლაშვილი მე-17 თურქესტანის მსროლელი პოლკი დაჭრა ან კონტუზია — 13.12.1914დავით იობის ძე შიოლაშვილი მე-2 კავკასიის მსროლელი პოლკი დაჭრა ან კონტუზია — 22.12.1914მიხეილ შიოლაშვილი მე-3 კავკასიის მსროლელი პოლკი დაღუპვა — 21.05.1915ილია ივანეს ძე შიოლაშვილი მე-3 ზაამურის სასაზღვრო ქვეითი პოლკი დაჭრა ან კონტუზია — 24.02.1916ტარას მოსეს ძე შიოლაშვილი 111-ე ქვეითი სათადარიგო ბატალიონი სამხედრო სამსახური; მოვლენის თარიღი დაუდგენელიათარიღები შენარჩუნებულია სამხედრო ამონაწერების მიხედვით, კალენდარული სისტემის გადაყვანის გარეშე.შიოლაშვილთა სამხედრო სამსახურის ისტორიული მნიშვნელობაპირველი მსოფლიო ომის სამხედრო ჩანაწერები შიოლაშვილთა საგვარეულოს ისტორიის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს.მათში დასახელებულია ხუთი სამხედრო მოსამსახურე, რომელთაგან ორი უშუალოდ სოფელ სნოს უკავშირდება, ერთი — ქვემო ხევის საზოგადოებას, ხოლო ერთი — უჯარმის საზოგადოებას.ამ ცნობებით დასტურდება გვარის წარმომადგენელთა სამხედრო სამსახური რუსეთის იმპერიის არმიის სხვადასხვა ნაწილში.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მიხეილ შიოლაშვილის დაღუპვის შესახებ ცნობა, რომელიც კონკრეტული პიროვნების სახელს, სამხედრო ნაწილს, თარიღსა და დაბადების ადგილს გვინარჩუნებს.ამავე დროს, აღნიშნული ხუთი პიროვნება არ უნდა მივიჩნიოთ პირველი მსოფლიო ომის მონაწილე ყველა შიოლაშვილის ამომწურავ სიად. წარმოდგენილი მასალა ასახავს მხოლოდ იმ პირებს, რომელთა შესახებ შესაბამისი სამხედრო ჩანაწერებია მოძიებული.საგვარეულოს სამხედრო ისტორიის შემდგომი კვლევისთვის მნიშვნელოვანია სამხედრო დანაკარგების სრული ბარათების, სამსახურებრივი სიებისა და ადგილობრივი საეკლესიო მეტრიკული წიგნების ურთიერთშეჯერება.ეს შესაძლებელს გახდის სამხედრო მოსამსახურეთა ოჯახური წარმომავლობის დაზუსტებას და მათი კონკრეტული საგვარეულო შტოების დადგენას.წყარო: პირველი მსოფლიო ომის სამხედრო დანაკარგების სახელობითი სიები და დანაკარგების კარტოთეკა — შიოლაშვილთა შესახებ დაცული ამონაწერები.[26]შემდეგი თავი — XII. შიოლა ღუდუშაური ქართულ ფოლკლორში, ლიტერატურასა და ისტორიოგრაფიაში. განხილული იქნება ალექსანდრე ყაზბეგის ნაწარმოებები, აკაკი შანიძის მიერ ჩაწერილი ხალხური მასალა, სერგი მაკალათიასა და სხვა მკვლევართა ნაშრომები. განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმობა ისტორიული პიროვნების, ხალხური გადმოცემისა და მხატვრული სახის ერთმანეთისგან გამიჯვნას.შიოლა ღუდუშაური ქართულ ფოლკლორში, ლიტერატურასა და ისტორიოგრაფიაშიისტორიული პიროვნება, ხალხური მეხსიერება და მხატვრული ინტერპრეტაციაშიოლა ღუდუშაურის პიროვნებას განსაკუთრებული ადგილი უკავია როგორც შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიაში, ისე საქართველოს მთიანეთის ისტორიულ-ფოლკლორულ მემკვიდრეობაში. მისი სახელი საუკუნეების განმავლობაში შემორჩა ხალხურ ლექსებში, გადმოცემებში, მხატვრულ ლიტერატურასა და სამეცნიერო გამოკვლევებში.შიოლას შესახებ არსებული მასალის მრავალფეროვნება მოწმობს, რომ იგი ხევის ისტორიულ მეხსიერებაში გამორჩეულ პიროვნებად დარჩა. ამასთანავე, სხვადასხვა ეპოქის ავტორები მის საქმიანობას განსხვავებული თვალსაზრისით აფასებდნენ. ერთნი ყურადღებას ამახვილებდნენ მის სამხედრო სიმამაცესა და საზოგადოებრივ გავლენაზე, სხვები კი ადგილობრივ თემებთან დაპირისპირებასა და ფეოდალური ძალაუფლების საკითხებზე.ამ განსხვავებული შეფასებების არსებობა ისტორიული კვლევის ბუნებრივი მოვლენაა. განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე ეხება პიროვნებას, რომლის შესახებ წერილობითი ცნობები და ხალხური გადმოცემები ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული.შიოლა ღუდუშაურის ისტორიის შესწავლისას აუცილებელია სამი ძირითადი მიმართულების ერთმანეთისგან გამიჯვნა: ისტორიულ საბუთებში დაცული ცნობები, ხალხური ზეპირსიტყვიერება და მხატვრული ლიტერატურა.თითოეულ მათგანს დამოუკიდებელი მნიშვნელობა აქვს, თუმცა მათი ისტორიული სანდოობა და დანიშნულება ერთნაირი არ არის.ისტორიული საბუთი კონკრეტული მოვლენისა თუ სამართლებრივი ურთიერთობის შესახებ ცნობას გვაწვდის; ხალხური გადმოცემა საზოგადოების მეხსიერებასა და დამოკიდებულებას ინახავს; მხატვრული ნაწარმოები კი ისტორიული მასალის საფუძველზე შექმნილ ავტორისეულ ინტერპრეტაციას წარმოადგენს.სწორედ ამ პრინციპის დაცვა გვაძლევს შესაძლებლობას, შიოლა ღუდუშაურის პიროვნება სრულყოფილად და მიუკერძოებლად წარმოვაჩინოთ.ალექსანდრე ყაზბეგი და შიოლა ღუდუშაურის მხატვრული სახეშიოლა ღუდუშაურის სახელის ქართულ ლიტერატურაში დამკვიდრებას განსაკუთრებულად შეუწყო ხელი ალექსანდრე ყაზბეგის შემოქმედებამ.ყაზბეგი კარგად იცნობდა ხევის საზოგადოებრივ ცხოვრებას, მთის მოსახლეობის წეს-ჩვეულებებსა და ადგილობრივ გადმოცემებს. მის ნაწარმოებებში განსაკუთრებული ადგილი უკავია მთის ადამიანის თავისუფლების, პიროვნული ღირსებისა და საზოგადოებრივი ურთიერთობების საკითხებს.მწერლის შემოქმედებაში ისტორიული მოვლენები და ხალხური გადმოცემები ხშირად მხატვრული სიუჟეტის საფუძვლად იქცევა.მოთხრობა „შიოლა ღუდუშაური“1894 წელს ჟურნალ „მოამბის“ №8-ში, პირველ განყოფილებაში, 17–24-ე გვერდებზე, გამოქვეყნდა ალექსანდრე ყაზბეგის დაუმთავრებელი მოთხრობა „შიოლა ღუდუშაური“.ნაწარმოები მოგვიანებით, 1905 წელს, მწერლის მოთხრობათა გამოცემაშიც შევიდა.[27]მოთხრობაში შიოლა წარმოდგენილია როგორც გავლენიანი ადგილობრივი ბატონი, რომლის ხელისუფლებაც ხევის საზოგადოებრივ ურთიერთობებთან არის დაკავშირებული.ყაზბეგი განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს პიროვნული ძალაუფლებისა და თემის ინტერესების ურთიერთმიმართებაზე.მწერლის მხატვრულ სამყაროში ეს საკითხი ფართო მნიშვნელობას იძენს: ადამიანის პირადი ძლიერება და საზოგადოებრივი მდგომარეობა ყოველთვის არ ემთხვევა იმ მორალურ მოთხოვნებს, რომლებსაც საზოგადოება მის წინაშე აყენებს.ამ თვალსაზრისით, შიოლას სახე მხოლოდ კონკრეტული ისტორიული პიროვნების ბიოგრაფიულ აღწერას არ წარმოადგენს.იგი მხატვრული პერსონაჟია, რომლის მეშვეობითაც ავტორი განიხილავს ძალაუფლების, თავისუფლებისა და საზოგადოებრივი სამართლიანობის საკითხებს.ამიტომ ყაზბეგის მიერ შიოლასთვის მინიჭებული თვისებები უშუალოდ ისტორიული პიროვნების დოკუმენტურად დადასტურებულ მახასიათებლებად არ უნდა მივიჩნიოთ.მოთხრობის მნიშვნელობა უპირველესად იმაში მდგომარეობს, რომ იგი გვიჩვენებს, როგორ აღიქმებოდა შიოლას პიროვნება XIX საუკუნის ქართული ლიტერატურული აზროვნების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებაში.დაუმთავრებელი მოთხრობა „ნინო“შიოლა ღუდუშაურის სახელთან დაკავშირებული ისტორიულ-ფოლკლორული გარემო ალექსანდრე ყაზბეგის მეორე დაუმთავრებელ მოთხრობაში — „ნინოშიც“ — აისახა.ნაწარმოებში წარმოდგენილია ღუდუშაურთა აღზევებისა და ადგილობრივ მოსახლეობასთან ურთიერთობის საკითხები.1950 წელს გამოცემული ყაზბეგის თხზულებათა მეოთხე ტომის კომენტარებში სოლომონ ყუბანეიშვილი ამ ნაწარმოებებს არაგვის ერისთავებისა და მათთან დაკავშირებული ადგილობრივი ძალების წინააღმდეგ მთიელთა ბრძოლის მხატვრულ ასახვად განიხილავდა.[28]ეს განმარტება საინტერესოა ყაზბეგის ნაწარმოებების ისტორიულ-ლიტერატურული შეფასებისთვის.ამავე დროს, გასათვალისწინებელია, რომ ლიტერატურული კომენტარი თავად ნაწარმოების ინტერპრეტაციას წარმოადგენს და არა XVII საუკუნის მოვლენების უშუალო დოკუმენტურ დამოწმებას.ყაზბეგის დაუმთავრებელი მოთხრობების ურთიერთმიმართება შემდგომშიც გახდა მკვლევართა ინტერესის საგანი.2010 წელს გამოქვეყნებულ ნანა ლატარიას ნაშრომში „ალ. ყაზბეგის დაუმთავრებელი მოთხრობები“ განხილულია „შიოლა ღუდუშაურის“, „ნინოსა“ და „ციკოს“ ურთიერთკავშირი.მკვლევარი ყურადღებას ამახვილებს შიოლასა და გორჯასპ ღუდუშაურის მხატვრულ სახეებს შორის არსებულ მსგავსებაზეც.ეს გარემოება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან გვიჩვენებს, რომ მწერლის მიერ შექმნილი პერსონაჟები შესაძლოა რამდენიმე ისტორიული თუ ფოლკლორული სახის მხატვრულ გადამუშავებას წარმოადგენდნენ.ამიტომ ლიტერატურულ ტექსტში აღწერილი მოქმედებების კონკრეტული ისტორიული პიროვნებისთვის პირდაპირ მიკუთვნება დამატებით დასაბუთებას მოითხოვს.1902 წლის ფელეტონი გაზეთ „ივერიაში“1902 წელს გაზეთ „ივერიის“ №124-ში „კალმის-წვერას“ ფსევდონიმით გამოქვეყნდა შიოლა ღუდუშაურის შესახებ ფელეტონი.კვლევისთვის თავმოყრილი მასალის მიხედვით, აღნიშნული ფსევდონიმი ა. კობაიძეს უკავშირდება.[29]ფელეტონი, როგორც ლიტერატურულ-პუბლიცისტური ჟანრი, ხშირად იყენებს ირონიას, სატირას, გაზვიადებასა და პოლემიკურ შეფასებას.ამიტომ მისი ისტორიული გამოყენებისას აუცილებელია ჟანრობრივი თავისებურებების გათვალისწინება.შიოლას შესახებ ფელეტონის არსებობა ადასტურებს, რომ XX საუკუნის დასაწყისშიც მისი პიროვნება საზოგადოებრივი და ლიტერატურული ინტერესის საგანი იყო.თუმცა ფელეტონში წარმოდგენილი შეფასებები უნდა განვიხილოთ როგორც ავტორის დამოკიდებულების გამოხატულება და არა როგორც ისტორიული მოვლენების დამოუკიდებელი დოკუმენტური დადასტურება.ამ თვალსაზრისით, 1902 წლის პუბლიკაცია მნიშვნელოვანია შიოლა ღუდუშაურის სახის საზოგადოებრივი აღქმის ისტორიისთვის.აკაკი შანიძის „ხალხური პოეზია“ და ბიჭა ღუდუშაურის მოწმობაშიოლა ღუდუშაურის შესახებ ხალხური გადმოცემების შესწავლისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს აკაკი შანიძის მიერ გამოცემულ ფოლკლორულ მასალას.1931 წელს თბილისში გამოქვეყნდა მისი „ხალხური პოეზიის“ პირველი ტომი — „ხევსურული“.გამოცემაში შეტანილია შიოლასთან დაკავშირებული ხალხური ლექსები და განმარტებები.[30]ამ მასალაში განსაკუთრებით საყურადღებოა ბესარიონ გაბურის მიერ გადმოცემული ცნობა.მისი მიხედვით, 1925 წელს სოფელ სნოში შიოლას შესახებ ხალხურ ლექსს ამბობდა 94 წლის ბიჭა ღუდუშაური.ეს ინფორმაცია საგვარეულოს ისტორიისთვის მეტად მნიშვნელოვანია.უპირველესად, იგი ადასტურებს, რომ XX საუკუნის პირველ მეოთხედში შიოლას შესახებ ზეპირი ტრადიცია ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო.მეორე მხრივ, განსაკუთრებით საყურადღებოა თავად მთხრობელის გვარი.ბიჭა ღუდუშაური იმ საგვარეულოს წარმომადგენელი იყო, რომლის ისტორიულ წინაპარსაც ხალხური ლექსი ეხებოდა.ეს გარემოება გვიჩვენებს, რომ შიოლას შესახებ გადმოცემები მხოლოდ სხვა თემების მეხსიერებაში არ არსებობდა. ისინი თავად ღუდუშაურთა საგვარეულოშიც იყო შემონახული.ამავე დროს, 1925 წელს 94 წლის მთხრობელის მიერ გადმოცემული ამბავი XVII საუკუნის მოვლენების უშუალო მოწმობად ვერ ჩაითვლება.ბიჭა ღუდუშაური წარმოადგენდა იმ ზეპირი ტრადიციის მატარებელს, რომელიც წინამორბედი თაობებისგან მიიღო.სწორედ ამაში მდგომარეობს მისი მონათხრობის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ღირებულება.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ საგვარეულოს წარმომადგენლის მიერ ხალხური ლექსის გადმოცემა გვიჩვენებს წინაპრის ხსოვნის შენარჩუნების ტრადიციას, მიუხედავად იმისა, რომ ლექსის შინაარსი შესაძლოა კრიტიკულ შეფასებებსაც შეიცავდა.ისტორიული მეხსიერება ყოველთვის მხოლოდ წინაპრის განდიდებას არ გულისხმობს. იგი ხშირად ინახავს რთულ, წინააღმდეგობრივ და ტრაგიკულ მოვლენებსაც.ამიტომ ბიჭა ღუდუშაურის მოწმობა საგვარეულოს ისტორიული მეხსიერების ერთ-ერთ საყურადღებო გამოვლინებად უნდა მივიჩნიოთ.სერგი მაკალათიას გამოკვლევა „ხევი“1934 წელს გამოქვეყნდა სერგი მაკალათიას ეთნოგრაფიული ნაშრომი „ხევი“.ამ გამოკვლევაში შიოლა ღუდუშაურის ამბავი განხილულია ადგილობრივი საზოგადოებრივი ურთიერთობებისა და ფეოდალური ძალაუფლების კონტექსტში.[31]მაკალათია ყურადღებას ამახვილებს შიოლას საზოგადოებრივ დაწინაურებაზე, საბეგრო ურთიერთობებსა და თემთან წარმოქმნილ დაპირისპირებაზე.მისი ინტერპრეტაციით, შიოლას დაღუპვის შესახებ გადმოცემა დაკავშირებულია თემის მცდელობასთან, შეენარჩუნებინა საკუთარი უფლებები და დამკვიდრებული საზოგადოებრივი წესრიგი.ამგვარი შეფასება მნიშვნელოვანია საქართველოს მთიანეთის სოციალური ისტორიის შესწავლისთვის.თუმცა უნდა გავითვალისწინოთ, რომ მაკალათიას ნაშრომში ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მასალა და ხალხური გადმოცემები ერთობლივად არის განხილული.ამიტომ ავტორის მიერ გამოთქმული სოციალური შეფასებები უნდა განვასხვაოთ კონკრეტული ისტორიული ფაქტებისგან.შიოლა ღუდუშაურის ისტორიული პიროვნების შეფასება მხოლოდ ფეოდალური დაპირისპირების სქემით არ უნდა შემოიფარგლოს.მისი საქმიანობა დაკავშირებული იყო სამხედრო, ადმინისტრაციულ და საზოგადოებრივ ურთიერთობებთან, რომელთა სრული შესწავლა სხვადასხვა ტიპის წყაროს ურთიერთშეჯერებას მოითხოვს.მაკალათიას გამოკვლევის მნიშვნელობა სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ იგი გვინარჩუნებს ხევის საზოგადოებრივ მეხსიერებაში არსებულ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ტრადიციას.ნიკოლოზ ბერძენიშვილი — „ხევის ისტორიული ფოლკლორიდან“შიოლა ღუდუშაურის შესახებ ისტორიულ-ფოლკლორული ცნობების შესწავლისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ნიკოლოზ ბერძენიშვილის ნაშრომს „ხევის ისტორიული ფოლკლორიდან“.იგი 1964 წელს „მრავალთავში“ გამოქვეყნდა.ამ მასალაში დაცულია შიოლას შესახებ როგორც საგმირო, ისე ადგილობრივ თემებთან დაპირისპირების ამსახველი გადმოცემები.განსაკუთრებით საყურადღებოა ცნობები შიოლას ოჯახური წარმომავლობის შესახებ.ბერძენიშვილის მიერ ჩაწერილი ისტორიული ფოლკლორის მიხედვით, შიოლას მამა შალვა ღუდუშაური ყოფილა, ხოლო ძმად პაპა სახელდება.ამავე ტრადიციაში გვხვდება შიოლას ოჯახთან დაკავშირებული სხვა ცნობებიც, რომელთა ნაწილი წინამდებარე მონოგრაფიის წინა თავებში განვიხილეთ.ბერძენიშვილის მასალის მნიშვნელობა მხოლოდ ცალკეული სახელებისა და მოვლენების შენარჩუნებით არ შემოიფარგლება.იგი საშუალებას გვაძლევს დავინახოთ, როგორ არსებობდა ერთი და იმავე პიროვნების შესახებ განსხვავებული მეხსიერება.შიოლას სიმამაცისა და სამხედრო ღირსებების აღიარება ხალხურ ტრადიციაში ზოგჯერ თანაარსებობდა მისი ხელისუფლების მიმართ კრიტიკულ დამოკიდებულებასთან.ეს გარემოება ისტორიულად სრულიად გასაგებია.საზოგადოებრივად გავლენიანი პიროვნება სხვადასხვა ჯგუფის მეხსიერებაში განსხვავებულად შეიძლებოდა შემონახულიყო.ამიტომ ნიკოლოზ ბერძენიშვილის მიერ თავმოყრილი მასალა უნდა განვიხილოთ როგორც მნიშვნელოვანი წყარო XVII საუკუნის ხევის შესახებ შემდგომ ეპოქებში ჩამოყალიბებული ისტორიული წარმოდგენების შესასწავლად.გურამ დოჩანაშვილი — „აჩხოტელების ბატონი“1967 წელს გამოქვეყნდა გურამ დოჩანაშვილის მოთხრობა „აჩხოტელების ბატონი“.ეს ნაწარმოები შიოლა ღუდუშაურისა და მთრეხელის შესახებ არსებული ხალხური გადმოცემის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მხატვრული ინტერპრეტაციაა.მწერალი ისტორიულ-ფოლკლორულ სიუჟეტს ადამიანის ღირსების, ძალაუფლებისა და მორალური პასუხისმგებლობის საკითხების წარმოსაჩენად იყენებს.მოთხრობაში შიოლას, შარამბალისა და სხვა პერსონაჟების სახეები ავტორის მხატვრული ჩანაფიქრის შესაბამისად არის წარმოდგენილი.გურამ დოჩანაშვილის შემოქმედებისთვის დამახასიათებელია ადამიანის შინაგანი სამყაროს, ზნეობრივი არჩევანისა და საზოგადოებრივი ურთიერთობების ღრმა გააზრება.ამ თვალსაზრისით, „აჩხოტელების ბატონიც“ მხოლოდ ისტორიული ამბის ლიტერატურულ გადმოცემას არ წარმოადგენს.იგი დამოუკიდებელი მხატვრული ნაწარმოებია, რომელშიც ისტორიული მასალა ავტორის მიერ დასმული ზნეობრივი საკითხების განხილვის საფუძვლად იქცა.ამიტომ მოთხრობის პერსონაჟთა მოქმედებები და დიალოგები ისტორიული ბიოგრაფიის უშუალო წყაროდ არ უნდა გამოვიყენოთ.ამასთანავე, ნაწარმოების მნიშვნელობის უგულებელყოფაც არ იქნება მართებული.გურამ დოჩანაშვილის მოთხრობამ შიოლა ღუდუშაურის სახელს ქართული ლიტერატურის ისტორიაში ახალი ადგილი დაუმკვიდრა.იგი მოწმობს, რომ შიოლას შესახებ არსებული ხალხური სიუჟეტი XX საუკუნის მეორე ნახევარშიც ინარჩუნებდა შემოქმედებით მნიშვნელობას.შიოლასა და მთრეხელის ბალადის სამეცნიერო კვლევებიტრისტან მახაურის გამოკვლევა1992 წელს ჟურნალ „კლდეკარის“ №2-ში გამოქვეყნდა ტრისტან მახაურის წერილი „ქართული ხალხური ბალადა შიოლა და მთრეხელი“.მკვლევარი განიხილავს ბალადის ისტორიულ-გეოგრაფიულ გარემოს, აჩხოტის სახელდებასა და შიოლას ადგილობრივ ბატონად წარმოჩენის საკითხს.[32]ამ გამოკვლევის მნიშვნელობა მდგომარეობს ხალხური ბალადის სივრცობრივი და ისტორიული გარემოს შესწავლის მცდელობაში.ფოლკლორული ნაწარმოების გეოგრაფიული სახელდებები ხშირად რეალურ ისტორიულ ადგილებთან არის დაკავშირებული.თუმცა მათი არსებობა თავისთავად არ ადასტურებს სიუჟეტის ყველა დეტალის ისტორიულ სიზუსტეს.ამიტომ ბალადის გეოგრაფიული გარემოს შესწავლა მნიშვნელოვანია, მაგრამ იგი დამოუკიდებლად ვერ გადაწყვეტს შიოლასა და მთრეხელის დაპირისპირების ყველა ისტორიულ საკითხს.ამირან არაბული — „მშვილდ თაოდ უნდა მთრეხელსა“1993 წელს ჟურნალ „კლდეკარის“ №2-ში გამოქვეყნდა ამირან არაბულის წერილი „მშვილდ თაოდ უნდა მთრეხელსა“.ნაშრომში განხილულია შიოლასა და მთრეხელის ბალადაში წარმოდგენილი სოციალური დაპირისპირების მოტივები.განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა საბეგრო მოთხოვნებს, ერბოს საზომთან დაკავშირებულ ამბავს, ხარის მარჯვენა მხრის მოთხოვნასა და სხვა ეპიზოდებს.ეს მოტივები ხალხურ გადმოცემაში ადგილობრივი ბატონისა და თემის ურთიერთობის დაძაბულობას გამოხატავს.მათი ისტორიული შეფასებისას აუცილებელია გავითვალისწინოთ, რომ ბალადაში წარმოდგენილი სოციალური ბრალდებები შესაძლოა სხვადასხვა ეპოქის საზოგადოებრივ გამოცდილებასა და წარმოდგენებს აერთიანებდეს.განსაკუთრებით ფრთხილ განხილვას მოითხოვს ე.წ. „პირველი ღამის უფლების“ შესახებ გავრცელებული ბრალდება.ამგვარი მოტივი სხვადასხვა ხალხის ფოლკლორულ და პოლემიკურ ტრადიციაში გვხვდება.თუმცა მისი კონკრეტულ ისტორიულ პიროვნებასთან დაკავშირება და რეალურად მოქმედ სამართლებრივ წესად გამოცხადება დამოუკიდებელ ისტორიულ საბუთს მოითხოვს.შიოლა ღუდუშაურის შემთხვევაში ასეთი ბრალდების მხოლოდ ხალხურ გადმოცემაში არსებობა საკმარისი არ არის იმის დასამტკიცებლად, რომ იგი რეალურ ისტორიულ პრაქტიკას წარმოადგენდა.ამიტომ აღნიშნული მოტივი უნდა განვიხილოთ როგორც ფოლკლორული თხრობის ნაწილი და არა როგორც შიოლა ღუდუშაურის პიროვნების შესახებ დადასტურებული ისტორიული ფაქტი.შოთა არაბულისა და ბექა ქურხულის გამოკვლევები1999 წელს გამოქვეყნებულ შოთა არაბულის ნაშრომში „ნარჩევი ხევსურები“ ყურადღება გამახვილებულია შიოლას აღზევებასა და საბეგრო ურთიერთობებთან დაკავშირებულ გადმოცემებზე.ამავე თემატიკას უკავშირდება ბექა ქურხულის სადისერტაციო ნაშრომი „მოლაშქრეობა-მეკოპრეობის ასახვა აღმოსავლეთ საქართველოს მთის ხალხურ პოეზიაში“.ქურხულის ნაშრომში განხილულია თრუსოს ხეობაში სამოცი ხევსურის დაღუპვის შესახებ არსებული გადმოცემა, რომელშიც შიოლას ზურაბ ერისთავთან თანამშრომლობა მიეწერება.[33]ეს მძიმე შინაარსის ცნობა განსაკუთრებულ ისტორიულ სიფრთხილეს მოითხოვს.მისი განხილვისას აუცილებელია ერთმანეთისგან განვასხვაოთ ხალხური გადმოცემის არსებობა და კონკრეტული ისტორიული მოვლენის დადასტურება.წარმოდგენილი მასალის საფუძველზე შესაძლებელია ითქვას, რომ ასეთი სიუჟეტი ფოლკლორულ ტრადიციაში არსებობდა და მკვლევართა ყურადღების საგანი გახდა.თუმცა მისი კონკრეტული დეტალები — მონაწილეთა რაოდენობა, მოვლენების ზუსტი გარემოებები და შიოლას პირადი როლი — დამოუკიდებელი წერილობითი წყაროებით დადასტურებას საჭიროებს.ამიტომ აღნიშნული ამბის შიოლა ღუდუშაურის დადასტურებულ ბიოგრაფიულ ფაქტად წარმოდგენა ისტორიულად გაუმართლებელი იქნებოდა.მთრეხელის ვინაობის საკითხიშიოლასა და მთრეხელის გადმოცემის კვლევაში ერთ-ერთი სადავო საკითხია თავად მთრეხელის ვინაობა.ამ საკითხთან დაკავშირებით სხვადასხვა მოსაზრება გამოთქვეს ა. კობაიძემ, ჟ. ჯაყელმა, ამირან არაბულმა და ა. გურასაშვილმა.განსხვავებული განმარტებები შეეხება როგორც მთრეხელის წარმომავლობას, ისე მის პიროვნულ იდენტიფიკაციას.ამ მოსაზრებათა არსებობა გვიჩვენებს, რომ საკითხი საბოლოოდ გადაწყვეტილი არ არის.ისტორიული კვლევის თვალსაზრისით, აუცილებელია თითოეული ვერსიის წყაროს დადგენა, მისი ქრონოლოგიური შეფასება და სხვა ცნობებთან შედარება.მხოლოდ ამის შემდეგ იქნება შესაძლებელი მთრეხელის ისტორიული ვინაობის შესახებ უფრო დასაბუთებული დასკვნის გამოტანა.შიოლა ღუდუშაურის ხსოვნა თანამედროვე საქართველოშიშიოლა ღუდუშაურის სახელი დღემდე მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს საგვარეულოსა და ხევის ისტორიულ მეხსიერებაში.სოფელ სნოში აღმართული მისი ძეგლი და შიოლა ღუდუშაურის სახელობის სულიერებისა და კულტურის ცენტრი ამ მეხსიერების თანამედროვე გამოხატულებაა.ცენტრთან დაკავშირებულია სტეფანწმინდისა და ხევის მღვდელმთავრის რეზიდენციაც.ამგვარი კულტურული სივრცის არსებობა გვიჩვენებს, რომ შიოლას სახელი მხოლოდ წარსულის ფოლკლორულ პერსონაჟად არ დარჩენილა.იგი საგვარეულოს ისტორიული თვითშეგნების ერთ-ერთ სიმბოლოდ იქცა.თანამედროვე სიმღერებსა და საგვარეულო გადმოცემებში შიოლა ხშირად წარმოდგენილია როგორც მამაცი, სტუმართმოყვარე და ძლიერი წინაპარი.ამავე დროს, მისი პიროვნების შეფასების შესახებ განსხვავებული მოსაზრებები თანამედროვე საზოგადოებრივ სივრცეშიც არსებობს.კვლევისთვის თავმოყრილ მასალაში დაცულია საბა მეტრეველის სახელთან დაკავშირებული კრიტიკული წერილის ვრცელი ამონაწერი, რომელშიც განხილულია შიოლას ძეგლისა და მისი სახელობის ცენტრის საკითხი.[34]ამ მასალის სრულყოფილი ბიბლიოგრაფიული მონაცემები წარმოდგენილი არ არის, ამიტომ მისი შეფასება დამატებით წყაროთმცოდნეობრივ შესწავლას მოითხოვს.საზოგადოებრივ პოლემიკაში განსხვავებული ისტორიული შეფასებების არსებობა ბუნებრივი მოვლენაა.თუმცა საგვარეულოს ისტორიის მეცნიერული განხილვა არ უნდა დაეფუძნოს მხოლოდ რომელიმე ერთი შეფასების უპირობო გაზიარებას.ისტორიული პიროვნების შესახებ არსებული ხალხური გადმოცემები, ლიტერატურული ნაწარმოებები და სამეცნიერო ინტერპრეტაციები უნდა შეფასდეს მათი წარმოშობის დროის, დანიშნულებისა და წყაროს თავისებურებების გათვალისწინებით.შიოლა ღუდუშაურის შემთხვევაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ საგვარეულო ტრადიციამ შეინარჩუნა მისი სამხედრო ღირსებებისა და საზოგადოებრივი გავლენის ხსოვნა, ხოლო ფოლკლორულმა და ლიტერატურულმა მემკვიდრეობამ მისი პიროვნება უფრო ფართო საზოგადოებრივი საკითხების განხილვის საფუძვლად აქცია.ეს ორი გარემოება ერთმანეთს არ გამორიცხავს.პირიქით, ისინი გვიჩვენებს, რომ შიოლა ღუდუშაური საქართველოს მთიანეთის ისტორიულ მეხსიერებაში მნიშვნელოვანი და მრავალმხრივი პიროვნება იყო.ისტორიულ-წყაროთმცოდნეობრივი დასკვნაშიოლა ღუდუშაურის შესახებ XIX–XX საუკუნეებში შექმნილი ლიტერატურული და სამეცნიერო მემკვიდრეობის განხილვა რამდენიმე მნიშვნელოვანი დასკვნის საშუალებას გვაძლევს.უპირველესად, შიოლას სახელი ქართული ისტორიული მეხსიერების განუყოფელ ნაწილად იქცა.მისი პიროვნებით დაინტერესდნენ მწერლები, ფოლკლორისტები, ეთნოგრაფები და ისტორიკოსები.მეორე მხრივ, სხვადასხვა ავტორის მიერ წარმოდგენილი შეფასებები ასახავს არა მხოლოდ შიოლას შესახებ არსებულ გადმოცემებს, არამედ თავად მკვლევართა ეპოქის საზოგადოებრივ და მეცნიერულ ინტერესებსაც.ალექსანდრე ყაზბეგისთვის შიოლას სახე დაკავშირებული იყო მთის თავისუფლებისა და ძალაუფლების საკითხებთან.სერგი მაკალათიასა და შემდგომი მკვლევრებისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა თემისა და ადგილობრივი ბატონის ურთიერთობის შესწავლამ.გურამ დოჩანაშვილმა კი ისტორიულ-ფოლკლორული სიუჟეტი ადამიანის ღირსებისა და ზნეობრივი პასუხისმგებლობის მხატვრული გააზრების საფუძვლად აქცია.ამიტომ თითოეული ნაწარმოები და გამოკვლევა უნდა განვიხილოთ თავისი ისტორიული და ჟანრობრივი თავისებურებების გათვალისწინებით.შიოლა ღუდუშაურის შესახებ არსებული გადმოცემების მრავალფეროვნება არ ამცირებს მის ისტორიულ მნიშვნელობას.პირიქით, გვიჩვენებს, რომ მისი პიროვნება ხევის საზოგადოებრივ ცხოვრებაში იმდენად მნიშვნელოვანი იყო, რომ საუკუნეების განმავლობაში სხვადასხვა თაობის მეხსიერებაში განსხვავებული სახით შემორჩა.ამასთანავე, ისტორიული კვლევის უმთავრესი ამოცანაა, დოკუმენტურად დადასტურებული ცნობები მკაფიოდ განასხვაოს ხალხური გადმოცემებისა და მხატვრული ინტერპრეტაციებისგან.შიოლა ღუდუშაურის ისტორიული მნიშვნელობა არ საჭიროებს რომელიმე გადმოცემის უპირობო უარყოფას ან ყველა საგვარეულო თქმულების დადასტურებულ ფაქტად გამოცხადებას.მისი ადგილი საქართველოს მთიანეთის ისტორიაში უნდა განისაზღვროს არსებული წყაროების სრულყოფილი შესწავლით, ისტორიული გარემოს გათვალისწინებითა და მეცნიერულად დასაბუთებული შეფასებებით.სწორედ ასეთი მიდგომა შეესაბამება შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის ღირსეულ და ობიექტურ წარმოჩენას.გამოყენებული ლიტერატურა და წყაროები[27] ალექსანდრე ყაზბეგი, „შიოლა ღუდუშაური“, „მოამბე“, 1894, №8, განყოფილება I, გვ. 17–24; მისივე „მოთხრობები“, ტფილისი, 1905, გვ. 1089–1090.[28] ალექსანდრე ყაზბეგი, „თხზულებანი“, ტ. IV, თბილისი, 1950, „ნინო“, გვ. 158–159; სოლომონ ყუბანეიშვილის შენიშვნები, გვ. 488; ნანა ლატარია, „ალ. ყაზბეგის დაუმთავრებელი მოთხრობები“, თბილისი, 2010, გვ. 27, 29.[29] „კალმის-წვერა“, ფელეტონი შიოლა ღუდუშაურის შესახებ, „ივერია“, 1902, №124.[30] აკაკი შანიძე, „ხალხური პოეზია“, I, „ხევსურული“, თბილისი, 1931, გვ. 337.[31] სერგი მაკალათია, „ხევი“, ტფილისი, 1934, გვ. 42–44; ნიკოლოზ ბერძენიშვილი, „ხევის ისტორიული ფოლკლორიდან“, „მრავალთავი“, თბილისი, 1964, გვ. 35–36.[32] ტრისტან მახაური, „ქართული ხალხური ბალადა შიოლა და მთრეხელი“, „კლდეკარი“, 1992, №2, გვ. 176; ამირან არაბული, „მშვილდ თაოდ უნდა მთრეხელსა“, „კლდეკარი“, 1993, №2, გვ. 194.[33] შოთა არაბული, „ნარჩევი ხევსურები“, თბილისი, 1999, გვ. 172; ბექა ქურხული, „მოლაშქრეობა-მეკოპრეობის ასახვა აღმოსავლეთ საქართველოს მთის ხალხურ პოეზიაში“, სადისერტაციო ნაშრომი, გვ. 79–84.[34] საბა მეტრეველის სახელთან დაკავშირებული კრიტიკული წერილის ამონაწერი. სრული ბიბლიოგრაფიული მონაცემები დასაზუსტებელია.შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს სასულიერო ტრადიცია XX საუკუნეში და სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ილია მეორის ოჯახური გარემოშიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიმართულება საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიასთან მისი მრავალსაუკუნოვანი ურთიერთობაა. ისტორიულ საბუთებში მოხსენიებული სასულიერო პირები, საეკლესიო მსახურებასთან დაკავშირებული ოჯახური ტრადიციები და XX საუკუნის მოღვაწეთა ბიოგრაფიები საგვარეულოს სულიერი მემკვიდრეობის მნიშვნელოვან სურათს ქმნის.ამ ისტორიის განსაკუთრებული მნიშვნელობა უკავშირდება სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ილია მეორეს, რომლის მოღვაწეობამ საქართველოს ეკლესიის უახლეს ისტორიაში მთელი ეპოქა შექმნა.ილია მეორის პიროვნებისა და ღვაწლის სრულყოფილი შეფასება შეუძლებელია იმ ოჯახური და სულიერი გარემოს გათვალისწინების გარეშე, რომელშიც იგი დაიბადა და აღიზარდა. მისი მშობლების ღრმა სარწმუნოება, ქართული საეკლესიო ტრადიციების ერთგულება და სასულიერო პირებთან ურთიერთობა მომავალი პატრიარქის პიროვნული ჩამოყალიბების მნიშვნელოვან საფუძველს წარმოადგენდა.ამავე დროს, XX საუკუნის პირველი ნახევარი საქართველოს ეკლესიისთვის მძიმე ისტორიული გამოცდების ხანა იყო. საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებას მოჰყვა სასულიერო პირების დევნა, ეკლესიებისა და მონასტრების დახურვა, საეკლესიო ქონების ჩამორთმევა და რელიგიური ცხოვრების შეზღუდვა.სწორედ ამ ისტორიულ გარემოში განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა იმ ოჯახებმა, რომლებმაც ქრისტიანული რწმენა და საეკლესიო ტრადიციები შეინარჩუნეს.მთავარხუცესი ბართლომე ღუდუშაური — XX საუკუნის დასაწყისის სასულიერო მოღვაწეშიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს XX საუკუნის სასულიერო წარმომადგენლებს შორის აღსანიშნავია მთავარხუცესი ბართლომე ღუდუშაური.მისი ბიოგრაფიული ცნობების მიხედვით, იგი XIX საუკუნის მეორე ნახევარში დაიბადა. დაბადების წელი წყაროში არასრულად — „187?“ — არის მითითებული, რის გამოც ზუსტი თარიღის განსაზღვრა ამ ეტაპზე შეუძლებელია.ბართლომე ღუდუშაური სასულიერო პირად მოღვაწეობდა საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთ რთულ პერიოდში, როდესაც ქვეყნის პოლიტიკური და საზოგადოებრივი ცხოვრება ძირეულ ცვლილებებს განიცდიდა.1921 წელს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ოკუპაციისა და საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ ეკლესიის მდგომარეობა განსაკუთრებით დამძიმდა.საეკლესიო ორგანიზაციები სახელმწიფო ზეწოლის ქვეშ აღმოჩნდნენ. იზღუდებოდა სასულიერო განათლება, მცირდებოდა მოქმედი ტაძრების რაოდენობა და მრავალი სასულიერო პირი დევნას განიცდიდა.ბართლომე ღუდუშაურის შესახებ შემონახულ ბიოგრაფიულ ცნობაში იგი რეპრესირებულ სასულიერო პირად არის მოხსენიებული.ამასთანავე, წარმოდგენილი მასალა არ გვაწვდის მისი რეპრესირების კონკრეტულ თარიღს, სამართლებრივ საფუძველსა და გარემოებებს. ამიტომ აღნიშნული საკითხის საბოლოო გარკვევა დამატებით საარქივო კვლევას მოითხოვს.ბართლომე ღუდუშაური 1924 წლის 18 თებერვალს გარდაიცვალა.ბიოგრაფიული ჩანაწერის თანახმად, იგი საავადმყოფოდან თბილისის ვერის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიაში გადაასვენეს. ტაძარში აღესრულა წირვა და მიცვალებულის წესი, რის შემდეგაც იგი ამავე ეკლესიის სასაფლაოზე დაკრძალეს.[35]ეს ცნობა მნიშვნელოვანია როგორც სასულიერო პირის ცხოვრების უკანასკნელი პერიოდის, ისე მისი საეკლესიო პატივით დაკრძალვის ისტორიისთვის.აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ბართლომე ღუდუშაურის გარდაცვალება წინ უსწრებდა 1924 წლის აგვისტოს აჯანყებას. შესაბამისად, მისი გარდაცვალების დაკავშირება ამ აჯანყების შემდგომ რეპრესიებთან ქრონოლოგიურად გაუმართლებელია.მთავარხუცეს ბართლომე ღუდუშაურის ცხოვრება საქართველოს ეკლესიის იმ სასულიერო მოღვაწეთა ისტორიას მიეკუთვნება, რომელთაც მსახურება განსაკუთრებით მძიმე საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ პირობებში მოუხდათ.მისი ბიოგრაფიის შემდგომი შესწავლა საგვარეულოს საეკლესიო ისტორიის კიდევ ერთ მნიშვნელოვან ფურცელს წარმოაჩენს.გიორგი სიმონის ძე შიოლაშვილი-ღუდუშაური — პატრიარქის მამასრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ილია მეორის ოჯახური ისტორიის შესწავლისას განსაკუთრებული ადგილი ეკუთვნის მის მამას — გიორგი სიმონის ძე შიოლაშვილ-ღუდუშაურს.გიორგი წარმოშობით სოფელ სნოდან იყო.სნო შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიული სამკვიდროა, რომელთანაც დაკავშირებულია როგორც საგვარეულოს წარმოშობის გადმოცემები, ისე მისი წარმომადგენლების მრავალსაუკუნოვანი საზოგადოებრივი და საეკლესიო საქმიანობა.გიორგი შიოლაშვილის ოჯახში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა ქრისტიანულ სარწმუნოებას, საეკლესიო წესების დაცვასა და ქართული ტრადიციების შენარჩუნებას.ამ გარემოებამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა მისი შვილების აღზრდაზე.გიორგი შიოლაშვილის პიროვნების შეფასებისას განსაკუთრებით საყურადღებოა ის, რომ იგი სარწმუნოებას მხოლოდ ფორმალური რელიგიური წესების შესრულებით არ გამოხატავდა.ოჯახური მოგონებები გვიჩვენებს, რომ ლოცვა მისი ყოველდღიური ცხოვრების განუყოფელი ნაწილი იყო.სწორედ მამის პირადი მაგალითი იქცა მომავალი პატრიარქისთვის ქრისტიანული ცხოვრების ერთ-ერთ პირველ და მნიშვნელოვან გაკვეთილად.გიორგი შიოლაშვილის სულიერი სამყაროს შესახებ განსაკუთრებით ფასეულია თავად ილია მეორის მოგონებები, რომლებშიც იგი სიყვარულითა და მადლიერებით იხსენებდა მშობლების ღვთისმოსაობას.ნატალია იოსების ასული კობაიძე — პატრიარქის დედაილია მეორის დედა, ნატალია იოსების ასული კობაიძე, წარმოშობით სოფელ სიონიდან იყო.სიონისა და სნოს ისტორიული სიახლოვე განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს გიორგი შიოლაშვილისა და ნატალია კობაიძის ოჯახურ კავშირს.ორივე სოფელი ხევის ისტორიულ-კულტურულ სივრცეს მიეკუთვნება, სადაც ქრისტიანული ტრადიციები საუკუნეების განმავლობაში ადგილობრივი საზოგადოების ცხოვრების მნიშვნელოვან საფუძველს წარმოადგენდა.ნატალია კობაიძე ღრმად მორწმუნე ქალი იყო.ოჯახურ გარემოში განსაკუთრებული ადგილი ეკავა შვილების ქრისტიანულ აღზრდას, ლოცვასა და ეკლესიურ ცხოვრებას.მომავალი პატრიარქის პიროვნული ჩამოყალიბებისთვის დედის სულიერ გავლენას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა.ქართულ ქრისტიანულ ოჯახში დედა ხშირად იყო ის ადამიანი, რომელიც ბავშვს პირველად აცნობდა ლოცვას, საეკლესიო დღესასწაულებსა და ქრისტიანული ზნეობის ძირითად პრინციპებს.ილია მეორის ოჯახში ეს ტრადიცია განსაკუთრებული სიღრმით იყო წარმოდგენილი.გიორგი შიოლაშვილისა და ნატალია კობაიძის ოჯახური ცხოვრება ეფუძნებოდა ქრისტიანულ ღირებულებებს, ურთიერთპატივისცემასა და შვილების სულიერი აღზრდისადმი პასუხისმგებლობას.ამგვარად, მომავალი პატრიარქის სარწმუნოებრივი მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბებაში ორივე მშობელმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა.შიოლაშვილების ოჯახი ვლადიკავკაზში1927 წელს გიორგი შიოლაშვილის ოჯახმა ვლადიკავკაზში სახლი შეიძინა და საცხოვრებლად იქ გადავიდა.[36]ეს გადაწყვეტილება ოჯახის ცხოვრების ახალ ეტაპს წარმოადგენდა.ვლადიკავკაზი იმ პერიოდში ჩრდილოეთ კავკასიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ქალაქი იყო, სადაც ქართველთა საზოგადოებაც ცხოვრობდა.ქალაქში არსებობდა ქართული საეკლესიო და კულტურული გარემო, რომლის შენარჩუნებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა სამშობლოს ფარგლებს გარეთ მცხოვრები ოჯახებისთვის.გიორგი შიოლაშვილის ოჯახმა ვლადიკავკაზში ცხოვრების მიუხედავად შეინარჩუნა მშობლიურ ხევთან კავშირი.ამასთანავე, ოჯახი აქტიურად მონაწილეობდა ქართულ საეკლესიო ცხოვრებაში.გიორგი შიოლაშვილის ოჯახს ურთიერთობა ჰქონდა სასულიერო პირებთან. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ კალისტრატე ცინცაძესთან კავშირს.ეს გარემოება გვიჩვენებს, რომ ოჯახი არა მხოლოდ პირადი ღვთისმოსაობით გამოირჩეოდა, არამედ საქართველოს ეკლესიის სულიერ ცხოვრებასთანაც მჭიდროდ იყო დაკავშირებული.ვლადიკავკაზში ცხოვრების პერიოდში შიოლაშვილთა ოჯახში ჩამოყალიბებული სარწმუნოებრივი გარემო მომავალში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას შეიძენდა.სწორედ აქ დაიბადა და ბავშვობის პირველი წლები გაატარა ადამიანმა, რომელსაც საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში უმნიშვნელოვანესი მისია უნდა შეესრულებინა.ირაკლი შიოლაშვილის დაბადება — მომავალი კათოლიკოს-პატრიარქი ილია მეორე1933 წლის 4 იანვარს ვლადიკავკაზში, გიორგი სიმონის ძე შიოლაშვილისა და ნატალია იოსების ასული კობაიძის ოჯახში, დაიბადა ვაჟი, რომელსაც ირაკლი უწოდეს.მომავალში იგი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ილია მეორე გახდა.საგვარეულო-ბიოგრაფიული გადმოცემის თანახმად, ბავშვს სახელი ირაკლი საქართველოს მეფის, ერეკლე მეორის პატივსაცემად უწოდეს.ეს გარემოება საინტერესოა ოჯახის ისტორიული თვითშეგნების თვალსაზრისით.ერეკლე მეორე საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი გამორჩეული მეფეა, რომლის სახელი ეროვნული სახელმწიფოებრიობის, სამხედრო სიმამაცისა და სამშობლოს დაცვის ტრადიციებთან არის დაკავშირებული.ოჯახში ბავშვისთვის ამ სახელის დარქმევა შეიძლება განვიხილოთ როგორც ქართული ისტორიული მეხსიერებისადმი პატივისცემის გამოხატულება.თუმცა განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა არა მხოლოდ სახელის შერჩევას, არამედ იმ სულიერ გარემოსაც, რომელშიც მცირეწლოვანი ირაკლი იზრდებოდა.მისი ბავშვობა დაემთხვა საბჭოთა ხელისუფლების პერიოდში რელიგიური ცხოვრების შეზღუდვის ხანას.მიუხედავად ამისა, მშობლები ცდილობდნენ შვილებისთვის ქრისტიანული სარწმუნოების საფუძვლების გადაცემას.ოჯახში დაცული ლოცვისა და ეკლესიური ცხოვრების ტრადიცია ირაკლის სულიერი აღზრდის უმნიშვნელოვანეს ნაწილად იქცა.ირაკლი შიოლაშვილის ნათლობაირაკლი შიოლაშვილი ქრისტეშობის დღეს, დაბადებიდან სამი დღის შემდეგ, ქართულ ეკლესიაში მონათლეს.ნათლობა არქიმანდრიტმა ტარასი კანდელაკმა აღასრულა, რომელიც შემდგომში წილკნის ეპისკოპოსი გახდა.[37]ამ ფაქტს მომავალი პატრიარქის ბიოგრაფიაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს.ნათლობა ქრისტიანული ცხოვრების დასაწყისია, ხოლო ირაკლი შიოლაშვილის შემთხვევაში იგი იმ საეკლესიო გარემოსთან უშუალო კავშირს გამოხატავდა, რომელსაც მისი ოჯახი განსაკუთრებულ პატივს მიაგებდა.მისი ნათლია იყო მონაზონი ზოილე დვალიშვილი, რომელიც ბედიის, მოგვიანებით კი სამთავროს მონასტრის წინამძღვრად არის მოხსენიებული.ნათლიის პიროვნება განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს.მონაზონი ზოილე ეკლესიური ცხოვრების გამოცდილების მქონე სასულიერო პირი იყო, რომლის ურთიერთობამ შიოლაშვილების ოჯახთან მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა მცირეწლოვანი ირაკლის სულიერ გარემოზე.საგვარეულო-ბიოგრაფიული ცნობების მიხედვით, ნათლიას ბავშვი სამთავროს მონასტერში დაჰყავდა.ამ გარემოს უკავშირდება ირაკლი შიოლაშვილის შეხვედრა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ კალისტრატე ცინცაძესთან და მისგან ლოცვა-კურთხევის მიღება.ეს ეპიზოდი მომავალი პატრიარქის ბავშვობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სულიერი მოგონებაა.კალისტრატე ცინცაძე საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში გამორჩეული მოღვაწე იყო, რომელსაც მძიმე პოლიტიკური პირობების მიუხედავად ეკლესიის წინამძღოლობა და მისი ინტერესების დაცვა უხდებოდა.მცირეწლოვანი ირაკლის შეხვედრა პატრიარქთან სიმბოლურ მნიშვნელობასაც იძენს.იგი გვიჩვენებს, რომ მომავალი საეკლესიო მოღვაწე ბავშვობიდანვე იმ სულიერ გარემოში იზრდებოდა, რომელიც საქართველოს ეკლესიის უმაღლეს იერარქებთან იყო დაკავშირებული.ოჯახური ლოცვა და სულიერი აღზრდაილია მეორის ბავშვობის მოგონებებში განსაკუთრებული ადგილი უკავია მამის ლოცვას.მისი მონათხრობის მიხედვით, ოჯახში საღამოობით საერთო ლოცვა სრულდებოდა.ოჯახის წევრები ერთად კითხულობდნენ ფსალმუნებს, ლოცულობდნენ და ნაკურთხ წყალს ისხურებდნენ.ამის შემდეგ გიორგი შიოლაშვილი ხშირად აგრძელებდა პირად ლოცვას.მომავალი პატრიარქისთვის ეს ყოველდღიური სურათი სარწმუნოებრივი ცხოვრების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მაგალითად იქცა.ბავშვი ხედავდა, რომ მამისთვის ლოცვა მხოლოდ საეკლესიო ვალდებულება არ იყო.იგი წარმოადგენდა პიროვნულ ურთიერთობას ღმერთთან, შინაგანი სიმტკიცისა და სულიერი პასუხისმგებლობის გამოხატულებას.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ გიორგი შიოლაშვილის ოჯახში ქრისტიანული აღზრდა პირადი მაგალითით ხორციელდებოდა.ბავშვები ხედავდნენ მშობლების დამოკიდებულებას ეკლესიისადმი, ლოცვისადმი და ქრისტიანული ცხოვრების წესისადმი.ამგვარი აღზრდა მხოლოდ სიტყვიერ დარიგებას არ ეფუძნებოდა.იგი ყოველდღიური ცხოვრების ბუნებრივ ნაწილს წარმოადგენდა.ოჯახი დადიოდა წმინდა ილია წინასწარმეტყველის ეკლესიაში.გიორგი შიოლაშვილს საკუთარ სახლშიც ჰქონდა ღვთისმშობლის სახელზე მოწყობილი სალოცავი გარემო.ეს ცნობები განსაკუთრებულად წარმოაჩენს ოჯახის სულიერ ცხოვრებას.საბჭოთა ხელისუფლების პირობებში, როდესაც რელიგიური საქმიანობა სხვადასხვა შეზღუდვას განიცდიდა, ოჯახში ლოცვისა და საეკლესიო ტრადიციების შენარჩუნება სარწმუნოებისადმი განსაკუთრებულ ერთგულებას მოითხოვდა.შიოლაშვილების ოჯახში ეს ერთგულება ყოველდღიურ ცხოვრებაში ვლინდებოდა.მოგვიანებით ილია მეორე არაერთხელ აღნიშნავდა ოჯახის, მშობლების ლოცვისა და ქრისტიანული აღზრდის მნიშვნელობას ადამიანის სულიერი ჩამოყალიბებისთვის.მისი პირადი ცხოვრების მაგალითი ამ დამოკიდებულებას განსაკუთრებულ საფუძველს აძლევდა.საგვარეულო ტრადიცია და მომავალი პატრიარქის პიროვნული ჩამოყალიბებაილია მეორის ოჯახური გარემოს შესწავლა შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა.საგვარეულოს მრავალსაუკუნოვან ისტორიაში გვხვდებიან სამხედრო მოღვაწეები, ადგილობრივი მმართველობის წარმომადგენლები, სასულიერო პირები და სხვადასხვა საზოგადოებრივი საქმიანობის მონაწილენი.XX საუკუნეში ამ ისტორიულმა მემკვიდრეობამ განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა ილია მეორის პიროვნებისა და მოღვაწეობის სახით.ამასთანავე, ისტორიული სიზუსტისთვის აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ადამიანის პიროვნული სიდიადე მხოლოდ საგვარეულო წარმომავლობით არ განისაზღვრება.ილია მეორის სულიერი ავტორიტეტი, მისი მრავალწლიანი მოღვაწეობა და საქართველოს ეკლესიის წინაშე დამსახურება უპირველესად მის პირად რწმენას, განათლებას, პასუხისმგებლობასა და დაუღალავ მსახურებას ეფუძნებოდა.მაგრამ ასევე უდავოა ოჯახის მნიშვნელობა მისი პიროვნული ჩამოყალიბების პროცესში.გიორგი შიოლაშვილისა და ნატალია კობაიძის ოჯახმა მომავალ პატრიარქს გადასცა ის ქრისტიანული ღირებულებები, რომლებიც შემდგომ მისი საეკლესიო მსახურების მნიშვნელოვან საფუძვლად იქცა.მშობლების სარწმუნოებრივი ერთგულება, ლოცვის ტრადიცია, ეკლესიასთან ურთიერთობა და ქართული ისტორიული მეხსიერების პატივისცემა მისი ბავშვობის განუყოფელი ნაწილი იყო.ამიტომ ილია მეორის ბიოგრაფიის განხილვისას მისი მშობლების ღვაწლს განსაკუთრებული ადგილი უნდა დაეთმოს.მათი დამსახურება მხოლოდ მომავალი პატრიარქის აღზრდით არ შემოიფარგლება.ისინი წარმოადგენდნენ იმ ქართველ ოჯახებს, რომლებმაც რთულ ისტორიულ პირობებში შეინარჩუნეს ქრისტიანული სარწმუნოება, ეროვნული თვითშეგნება და ეკლესიური ცხოვრების ტრადიცია.ამგვარად, გიორგი სიმონის ძე შიოლაშვილისა და ნატალია იოსების ასული კობაიძის ოჯახური ისტორია საქართველოს ეკლესიის უახლესი ისტორიის მნიშვნელოვან ნაწილად იქცა.სწორედ ამ ოჯახში ჩამოყალიბდა მომავალი პატრიარქის სულიერი სამყაროს საფუძვლები.შემდგომ წლებში ირაკლი შიოლაშვილს წინ ელოდა სასულიერო განათლება, ბერად აღკვეცა, მღვდელმსახურება, ეპისკოპოსობა და საქართველოს ეკლესიის წინამძღოლობა.მისი ცხოვრება საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის საერთაშორისო აღიარების, სასულიერო განათლების აღორძინების, ტაძრებისა და მონასტრების აღდგენისა და ეროვნული სულიერი ცხოვრების განმტკიცების უმნიშვნელოვანეს მოვლენებს დაუკავშირდა.ამ დიდი მოღვაწეობის საფუძველში კი განსაკუთრებული ადგილი ეკავა მშობლიურ ოჯახს, რომლის სულიერი ტრადიცია ილია მეორემ მთელი ცხოვრების განმავლობაში შეინარჩუნა.გამოყენებული წყაროები[35] ბართლომე ღუდუშაურის ბიოგრაფიული ჩანაწერი. ელექტრონული საძიებელი „მემატიანე“, ღუდუშაურთა სასულიერო პერსონალია.[36] ილია მეორის ოჯახის ბიოგრაფიული ცნობები: გიორგი სიმონის ძე შიოლაშვილი-ღუდუშაური და ნატალია იოსების ასული კობაიძე.[37] ტარასი კანდელაკისა და ზოილე დვალიშვილის შესახებ ცნობები ილია მეორის ბიოგრაფიულ მასალაში.სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ილია მეორე — სასულიერო განათლება, ბერად აღკვეცა და საეკლესიო მსახურების დასაწყისი (1952–1977 წწ.)სასულიერო გზის არჩევანი და ისტორიული გარემოსრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ილია მეორის ცხოვრება და მოღვაწეობა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის უახლესი ისტორიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მოვლენაა. მისი პიროვნების ჩამოყალიბება, სასულიერო განათლება და საეკლესიო მსახურების პირველი ათწლეულები იმ რთულ ისტორიულ პერიოდს დაემთხვა, როდესაც საბჭოთა სახელმწიფოს ანტირელიგიური პოლიტიკის პირობებში საქართველოს ეკლესია საკუთარი სულიერი და კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებისთვის იბრძოდა.მომავალი პატრიარქის სასულიერო გზის არჩევანი მხოლოდ პიროვნული მოწოდების გამოხატულება არ ყოფილა. იგი იმ ოჯახური აღზრდისა და სარწმუნოებრივი გარემოს ბუნებრივ გაგრძელებას წარმოადგენდა, რომელშიც ირაკლი შიოლაშვილი ბავშვობიდან იზრდებოდა.გიორგი სიმონის ძე შიოლაშვილისა და ნატალია იოსების ასული კობაიძის ოჯახში ქრისტიანული რწმენა ყოველდღიური ცხოვრების განუყოფელი ნაწილი იყო. მშობლების ღვთისმოსაობამ, სასულიერო პირებთან ურთიერთობამ და ეკლესიისადმი ერთგულებამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ახალგაზრდა ირაკლის მსოფლმხედველობაზე.ამ გარემოებამ განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა მაშინ, როდესაც მას ცხოვრების მომავალი გზის არჩევა მოუხდა.XX საუკუნის შუა ხანებში სასულიერო სამსახურის არჩევა იოლი გადაწყვეტილება არ იყო. საბჭოთა საზოგადოებაში რელიგიური საქმიანობა მკაცრი სახელმწიფო კონტროლის ქვეშ რჩებოდა, ხოლო სასულიერო განათლების შესაძლებლობები შეზღუდული იყო.ამიტომ ირაკლი შიოლაშვილის გადაწყვეტილება, ცხოვრება ეკლესიისთვის მიეძღვნა, მის ღრმა სარწმუნოებრივ რწმენასა და პიროვნულ პასუხისმგებლობაზე მეტყველებდა.საშუალო განათლება და მოსკოვის სასულიერო სემინარია1952 წელს ირაკლი შიოლაშვილმა ვლადიკავკაზის №22 საშუალო სკოლა დაამთავრა.იმავე წელს მან სწავლა მოსკოვის სასულიერო სემინარიაში განაგრძო.ეს გადაწყვეტილება მისი ცხოვრების ახალი ეტაპის დასაწყისი გახდა.სასულიერო სემინარიაში სწავლა გულისხმობდა საღვთისმეტყველო დისციპლინების, წმინდა წერილის, ეკლესიის ისტორიის, ლიტურგიკისა და ქრისტიანული მოძღვრების საფუძვლიან შესწავლას.ახალგაზრდა ირაკლი შიოლაშვილისთვის ეს გარემო განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო, რადგან ოჯახში მიღებული სარწმუნოებრივი აღზრდა უკვე სისტემურ საღვთისმეტყველო განათლებას დაუკავშირდა.სემინარიაში სწავლის წლები მისი ინტელექტუალური და სულიერი განვითარების მნიშვნელოვანი პერიოდი აღმოჩნდა.1956 წელს ირაკლი შიოლაშვილმა მოსკოვის სასულიერო სემინარია წარჩინებით დაამთავრა და სწავლა მოსკოვის სასულიერო აკადემიაში განაგრძო.სემინარიის წარჩინებით დასრულება ადასტურებს მის განსაკუთრებულ დამოკიდებულებას სასულიერო განათლებისადმი.მომავალმა პატრიარქმა ადრევე გამოავლინა ის თვისებები, რომლებიც შემდგომ მისი მრავალწლიანი მოღვაწეობის დამახასიათებელ ნიშნებად იქცა: ცოდნისადმი სწრაფვა, პასუხისმგებლობა, დისციპლინა და საეკლესიო მსახურებისადმი ერთგულება.მოსკოვის სასულიერო აკადემია და მონასტრული გარემოს გავლენამოსკოვის სასულიერო აკადემია მდებარეობდა სერგიევ-პოსადში, რომელსაც საბჭოთა პერიოდში ზაგორსკი ეწოდებოდა.აქ მდებარეობს წმინდა სერგი რადონეჟელის სახელობის სამების ლავრა — რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სულიერი ცენტრი.აკადემიაში სწავლა ახალგაზრდა ირაკლი შიოლაშვილისთვის მხოლოდ საღვთისმეტყველო ცოდნის გაღრმავებას არ გულისხმობდა.ლავრის მონასტრული ცხოვრება, ღვთისმსახურება და სასულიერო პირებთან ურთიერთობა მის სულიერ ჩამოყალიბებაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა.ილია მეორე მოგვიანებით განსაკუთრებული სიყვარულით იხსენებდა ამ პერიოდს.მის მოგონებებში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ლავრის წინამძღვარს, მომავალ პატრიარქ პიმენს, რომლის ქადაგებებმა და მონაზვნურმა ცხოვრებამ ახალგაზრდა სტუდენტზე ღრმა შთაბეჭდილება მოახდინა.[38]ეს გარემოება მნიშვნელოვანია მომავალი პატრიარქის სულიერი გზის გასაგებად.ირაკლი შიოლაშვილისთვის მონაზვნობა თანდათან იქცა არა მხოლოდ საეკლესიო ცხოვრების ერთ-ერთ შესაძლო მიმართულებად, არამედ პიროვნულ მოწოდებად.მონასტრულ გარემოში მიღებულმა გამოცდილებამ გააღრმავა მისი დამოკიდებულება ლოცვის, მორჩილების, თავშეკავებისა და ღვთისადმი მსახურების მიმართ.სწორედ ამ პერიოდში მომწიფდა გადაწყვეტილება, რომელიც მის შემდგომ ცხოვრებას მთლიანად განსაზღვრავდა.ბერად აღკვეცა — ირაკლი შიოლაშვილიდან ილიამდე1957 წლის 16 აპრილს, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ მელქისედეკ მესამის ლოცვა-კურთხევით, ირაკლი შიოლაშვილი თბილისის ალექსანდრე ნეველის ტაძარში ბერად აღიკვეცა.ბერად აღკვეცის წესი ეპისკოპოსმა ზინობი მაჟუგამ აღასრულა.ახალაღკვეცილ ბერს ილია ეწოდა.ეს მოვლენა მისი სულიერი ცხოვრების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ეტაპი იყო.მონაზვნობა მართლმადიდებელ ეკლესიაში გულისხმობს ადამიანის შეგნებულ გადაწყვეტილებას, საკუთარი ცხოვრება განსაკუთრებული სულიერი წესით წარმართოს და ღვთის მსახურებას მიუძღვნას.ბერად აღკვეცა დაკავშირებულია მორჩილების, სიწმინდისა და უპოვარების აღთქმებთან.ამიტომ ირაკლი შიოლაშვილის მიერ მონაზვნობის არჩევა მისი ცხოვრების ახალი სულიერი პასუხისმგებლობის დასაწყისად უნდა მივიჩნიოთ.განსაკუთრებით საყურადღებოა, რომ იგი ბერად საქართველოში აღიკვეცა.მიუხედავად იმისა, რომ იმ პერიოდში მოსკოვის სასულიერო აკადემიაში სწავლობდა, მისი მონაზვნური ცხოვრების დასაწყისი უშუალოდ საქართველოს ეკლესიასთან იყო დაკავშირებული.ამ გარემოებამ კიდევ ერთხელ გამოხატა მისი სულიერი კავშირი სამშობლოსთან და საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიასთან.ბერად აღკვეცისას მიღებული სახელი — ილია — შემდგომში საქართველოს ეკლესიის ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან სახელად იქცა.იეროდიაკვნად და მღვდელმონაზვნად ხელდასხმა1957 წლის 18 აპრილს, ბერად აღკვეციდან ორი დღის შემდეგ, ილია სიონის საპატრიარქო ტაძარში იეროდიაკვნად აკურთხეს.იეროდიაკვანი არის მონაზონი, რომელსაც დიაკვნის ხარისხი აქვს მიღებული.დიაკვნის მსახურება მართლმადიდებელი ეკლესიის ლიტურგიკული ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილია. იგი დაკავშირებულია ღვთისმსახურებაში მონაწილეობასთან, ეპისკოპოსისა და მღვდლის დახმარებასთან და შესაბამისი საეკლესიო წესების აღსრულებასთან.ახალგაზრდა ილიასთვის იეროდიაკვნად ხელდასხმა მონაზვნური ცხოვრების შემდეგ საეკლესიო მსახურების ახალ საფეხურს წარმოადგენდა.1959 წლის 10 მაისს იგი მოსკოვისა და სრულიად რუსეთის პატრიარქმა ალექსი პირველმა მღვდელმონაზვნად აკურთხა.[39]მღვდელმონაზონი არის მონაზონი, რომელსაც მღვდლის ხარისხი აქვს მიღებული.ამ ხელდასხმით ილიას მიენიჭა უფლება, აღესრულებინა მღვდლისთვის განკუთვნილი საეკლესიო საიდუმლოებები და ღვთისმსახურება.მისი სულიერი ცხოვრების ეს ეტაპი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან მონაზვნური მოწოდება უშუალო სამღვდელო პასუხისმგებლობას დაუკავშირდა.მომავალი პატრიარქის საეკლესიო მსახურება თანდათან ფართოვდებოდა.სასულიერო განათლებასთან ერთად იგი იძენდა ლიტურგიკულ გამოცდილებას, ეცნობოდა საეკლესიო მმართველობის თავისებურებებს და ყალიბდებოდა როგორც სასულიერო პირი.საკანდიდატო ნაშრომი — „ათონის ივერიის მონასტრის ისტორია“მოსკოვის სასულიერო აკადემიის მეოთხე კურსზე ილია შიოლაშვილმა მოამზადა საკანდიდატო ნაშრომი — „ათონის ივერიის მონასტრის ისტორია“.ნაშრომის საფუძველზე მას ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხი მიენიჭა.ამ თემის არჩევას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა.ათონის ივერიის მონასტერი ქართული საეკლესიო კულტურის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ისტორიული ცენტრია.მისი ისტორია დაკავშირებულია ქართველ სასულიერო მოღვაწეებთან, საღვთისმეტყველო ლიტერატურის განვითარებასთან, ხელნაწერთა შექმნასა და ქართულ-ბიზანტიურ კულტურულ ურთიერთობებთან.ივერიის მონასტერში მოღვაწეობდნენ ქართული საეკლესიო მწერლობის ისეთი გამორჩეული წარმომადგენლები, როგორებიც იყვნენ იოანე მთაწმინდელი და ექვთიმე მთაწმინდელი.მონასტრის ისტორიის შესწავლა ახალგაზრდა ილიას საშუალებას აძლევდა, ღრმად გაცნობოდა საქართველოს ეკლესიის იმ მემკვიდრეობას, რომელმაც ქართული ქრისტიანული კულტურის განვითარებაში განსაკუთრებული როლი შეასრულა.მისი საკანდიდატო ნაშრომის თემატიკა გვიჩვენებს, რომ მომავალი პატრიარქის სამეცნიერო ინტერესები თავიდანვე დაკავშირებული იყო საქართველოს ეკლესიის ისტორიასა და მის საერთაშორისო კულტურულ ურთიერთობებთან.ეს გარემოება შემდგომი მოღვაწეობის შეფასებისას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.ილია მეორისთვის საქართველოს ეკლესიის ისტორია მხოლოდ წარსულის შესწავლის საგანი არ ყოფილა.იგი წარმოადგენდა სულიერი და ეროვნული მემკვიდრეობის იმ საფუძველს, რომლის შენარჩუნებასა და განვითარებასაც მან მთელი ცხოვრება მიუძღვნა.საქართველოში დაბრუნება და ბათუმში მსახურების დასაწყისი1960 წელს ილია შიოლაშვილმა მოსკოვის სასულიერო აკადემია დაამთავრა.აკადემიის დასრულების შემდეგ მას სასწავლებელში დარჩენისა და სამეცნიერო-საგანმანათლებლო საქმიანობის გაგრძელების შესაძლებლობა ჰქონდა.თუმცა მან საქართველოში დაბრუნება გადაწყვიტა.სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ეფრემ მეორის ლოცვა-კურთხევით, ახალგაზრდა მღვდელმონაზონი სამშობლოში დაბრუნდა და ბათუმის საკათედრო ტაძარში დაიწყო მსახურება.ეს გადაწყვეტილება მისი ბიოგრაფიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მომენტია.საქართველოში დაბრუნება იმ დროს ხდებოდა, როდესაც ეკლესია მრავალი სირთულის წინაშე იდგა.სასულიერო პირთა რაოდენობა შეზღუდული იყო, სასულიერო განათლების სისტემა მძიმე მდგომარეობაში იმყოფებოდა, ხოლო მოქმედი ტაძრებისა და მონასტრების საქმიანობა სახელმწიფო კონტროლს ექვემდებარებოდა.ასეთ ვითარებაში ახალგაზრდა, საფუძვლიანი საღვთისმეტყველო განათლების მქონე სასულიერო პირის დაბრუნებას საქართველოს ეკლესიისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა.ბათუმში მსახურება ილიასთვის უშუალო სამრევლო საქმიანობის მნიშვნელოვანი სკოლა გახდა.აქ მას შესაძლებლობა მიეცა, პრაქტიკულად გამოეყენებინა მიღებული საღვთისმეტყველო ცოდნა და უშუალოდ გასცნობოდა საქართველოს ეკლესიის წინაშე არსებულ სულიერ და ორგანიზაციულ გამოწვევებს.იღუმენისა და არქიმანდრიტის ხარისხები1960 წლის 19 დეკემბერს ილია შიოლაშვილი იღუმენის ხარისხში აიყვანეს.1961 წლის 16 სექტემბერს მას არქიმანდრიტის ხარისხი მიენიჭა.ეს მოვლენები ადასტურებს, რომ ახალგაზრდა სასულიერო პირის მოღვაწეობამ საქართველოს ეკლესიის ხელმძღვანელობის განსაკუთრებული ნდობა დაიმსახურა.იღუმენისა და არქიმანდრიტის ხარისხები მონაზვნურ სამღვდელოებაში საპატიო და საპასუხისმგებლო მდგომარეობას გამოხატავს.მათი მინიჭება დაკავშირებულია სასულიერო პირის გამოცდილების, მსახურებისა და ეკლესიის წინაშე დამსახურების შეფასებასთან.ილია შიოლაშვილის შემთხვევაში ეს დაწინაურება მისი საეკლესიო მსახურების სწრაფ განვითარებას ასახავდა.აქვე აუცილებელია ერთი ქრონოლოგიური გარემოების დაზუსტება.ზოგიერთ მოკლე ბიოგრაფიულ ცნობარში იღუმენის ხარისხში აყვანა 1961 წლის დეკემბრით არის დათარიღებული.თუმცა ეს თარიღი წინააღმდეგობაში მოდის იმავე წლის 16 სექტემბერს არქიმანდრიტის ხარისხის მიღების ცნობასთან.წარმოდგენილ ბიოგრაფიულ მასალაში ქრონოლოგიურად თანმიმდევრული თარიღია 1960 წლის 19 დეკემბერი, რომელსაც წინ უსწრებს 1961 წლის 16 სექტემბრის დაწინაურება.[40]ამიტომ მონოგრაფიაში სწორედ აღნიშნულ ქრონოლოგიას ვეყრდნობით.მცხეთის სასულიერო სემინარიის აღორძინებაილია მეორის საეკლესიო მოღვაწეობის ადრეულ პერიოდში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი დამსახურება სასულიერო განათლების აღორძინებას უკავშირდება.1963 წელს საქართველოში სასულიერო სასწავლებლის საქმიანობა განახლდა.თავდაპირველად იგი საღვთისმეტყველო კურსების სახით ფუნქციონირებდა.ეს მოვლენა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენდა საბჭოთა ხელისუფლების ანტირელიგიური პოლიტიკის პირობებში.სასულიერო განათლების განვითარება დაკავშირებული იყო მრავალ ადმინისტრაციულ, მატერიალურ და ორგანიზაციულ სირთულესთან.მიუხედავად ამისა, საქართველოს ეკლესიისთვის აუცილებელი იყო ახალი თაობის სასულიერო პირთა მომზადება.ამ საქმეში მნიშვნელოვანი პასუხისმგებლობა დაეკისრა არქიმანდრიტ ილიას.იგი სასულიერო კურსების ხელმძღვანელად დაინიშნა, ხოლო 1963–1972 წლებში მცხეთის სასულიერო სემინარიის პირველი რექტორი იყო.მცხეთის სასულიერო სემინარიის საქმიანობა საქართველოს ეკლესიისთვის განსაკუთრებულ მოვლენას წარმოადგენდა.სემინარია მხოლოდ სასწავლო დაწესებულება არ იყო.იგი იქცა იმ სივრცედ, სადაც მომავალი სასულიერო პირები იღებდნენ საღვთისმეტყველო განათლებას, ეცნობოდნენ საეკლესიო ტრადიციებს და ემზადებოდნენ სამღვდელო მსახურებისთვის.ილია შიოლაშვილის რექტორობის პერიოდში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა სასწავლო პროცესის ორგანიზებას, სასულიერო დისციპლინების სწავლებასა და სტუდენტთა სულიერ აღზრდას.მისი საქმიანობა დაკავშირებული იყო ახალი სამღვდელო თაობის ჩამოყალიბებასთან.ამგვარად, ილია მეორის წვლილი საქართველოს სასულიერო განათლების განვითარებაში ჯერ კიდევ პატრიარქად არჩევამდე გამოიკვეთა.ეს გარემოება მისი შემდგომი მოღვაწეობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საფუძვლად უნდა მივიჩნიოთ.ეპისკოპოსად კურთხევა — 1963 წლის 26 აგვისტო1963 წლის 26 აგვისტოს არქიმანდრიტი ილია ეპისკოპოსად აკურთხეს.მისი საეპისკოპოსო მსახურება ბათუმ-შემოქმედის საეკლესიო გარემოსა და სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ქორეპისკოპოსობას უკავშირდებოდა.ეპისკოპოსად კურთხევა მართლმადიდებელი ეკლესიის იერარქიაში განსაკუთრებულ პასუხისმგებლობას გულისხმობს.ეპისკოპოსი ეკლესიის სამოციქულო მემკვიდრეობის მატარებელი მღვდელმთავარია, რომელსაც ევალება ეპარქიის სულიერი ხელმძღვანელობა, სამღვდელოების ზედამხედველობა, საეკლესიო წესრიგის დაცვა და მრევლის სარწმუნოებრივი ცხოვრების წარმართვა.ახალგაზრდა ილიასთვის ეპისკოპოსად კურთხევა მისი საეკლესიო მსახურების ახალი და განსაკუთრებულად საპასუხისმგებლო ეტაპი გახდა.მან უკვე მოიპოვა მნიშვნელოვანი გამოცდილება როგორც სასულიერო განათლების, ისე სამრევლო მსახურებისა და საეკლესიო ორგანიზაციის სფეროში.ამ გამოცდილებას დაემატა საეპისკოპოსო პასუხისმგებლობა.1963–1967 წლებში მისი საეპისკოპოსო მოღვაწეობა ბათუმთან იყო დაკავშირებული.აქვე უნდა განვასხვაოთ ბათუმში მსახურების საერთო პერიოდი და უშუალოდ საეპისკოპოსო მსახურების ხანგრძლივობა.ილია შიოლაშვილი ბათუმში 1960 წელს დაბრუნდა, ხოლო ეპისკოპოსად 1963 წელს აკურთხეს.შესაბამისად, ბათუმთან დაკავშირებული მისი მსახურება დაახლოებით შვიდ წელს მოიცავდა, საეპისკოპოსო პერიოდი კი — დაახლოებით ოთხ წელს.ამ განსხვავების გათვალისწინება მნიშვნელოვანია მისი ბიოგრაფიის ზუსტი ქრონოლოგიისთვის.ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიაში მოღვაწეობა1967 წელს ეპისკოპოსი ილია ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიაში გადაიყვანეს.ეს გადაწყვეტილება მისი საეკლესიო მსახურების ახალ ეტაპს წარმოადგენდა.აფხაზეთი საქართველოს ისტორიული და საეკლესიო ცხოვრების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მხარეა.მის ტერიტორიაზე მდებარეობს ქართული ქრისტიანული კულტურის არაერთი მნიშვნელოვანი ძეგლი, ტაძარი და მონასტერი.ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიის ისტორია დაკავშირებულია საქართველოს ეკლესიის მრავალსაუკუნოვან ტრადიციასთან.ამიტომ ამ ეპარქიის ხელმძღვანელობა განსაკუთრებულ სულიერ და ისტორიულ პასუხისმგებლობას გულისხმობდა.1967 წელს ილია შიოლაშვილის ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიაში გადასვლა მისი მოღვაწეობის მნიშვნელოვან ეტაპად უნდა მივიჩნიოთ.სოხუმში მსახურების პერიოდში მას უხდებოდა საეკლესიო საქმიანობის წარმართვა მრავალეთნიკურ და მრავალკონფესიურ გარემოში.ასეთ ვითარებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა მღვდელმთავრის სულიერ ავტორიტეტს, ადამიანებთან ურთიერთობის უნარსა და საზოგადოებრივი თანხმობის შენარჩუნების მცდელობას.ილია შიოლაშვილის მოღვაწეობა ამ პერიოდში დაკავშირებული იყო ეკლესიის სულიერი ცხოვრების განმტკიცებასთან და საეკლესიო მემკვიდრეობის შენარჩუნებასთან.მისი საქმიანობისთვის დამახასიათებელი იყო მშვიდობიანი ურთიერთობისა და ურთიერთპატივისცემის მნიშვნელობის გაცნობიერება.ეს თვისებები შემდგომში სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მსახურების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებად იქცა.მიტროპოლიტის ხარისხში აყვანა1969 წელს ილია შიოლაშვილი მიტროპოლიტის ხარისხში აიყვანეს.მიტროპოლიტობა მართლმადიდებელი ეკლესიის იერარქიაში განსაკუთრებულ საპატიო მდგომარეობას წარმოადგენს.მისი მინიჭება საეკლესიო მსახურების მნიშვნელობისა და მღვდელმთავრის დამსახურების აღიარებას გამოხატავს.ილია შიოლაშვილის მიტროპოლიტად დაწინაურება მისი მრავალმხრივი საეკლესიო საქმიანობის შეფასების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გამოხატულება იყო.ამ დროისთვის მას უკვე ჰქონდა მიღებული საფუძვლიანი საღვთისმეტყველო განათლება, სამღვდელო და საეპისკოპოსო მსახურების გამოცდილება, აგრეთვე სასულიერო სასწავლებლის ხელმძღვანელობის პრაქტიკა.ამასთანავე, იგი მსახურობდა საქართველოს ეკლესიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეპარქიაში.მიტროპოლიტის ხარისხში აყვანის თარიღად წარმოდგენილ ბიოგრაფიულ მასალაში უმეტესად 1969 წელია მითითებული, თუმცა ცალკეულ ცნობარებში განსხვავებული მონაცემებიც გვხვდება.[41]1972 წელს მიტროპოლიტ ილიას მეორე პანაღიის ტარების უფლება მიენიჭა, ხოლო 1975 წელს — სკუფიაზე ჯვრის ტარების უფლება.ეს საეკლესიო ჯილდოები მისი მსახურებისადმი გამოხატულ პატივისცემასა და აღიარებას წარმოადგენდა.ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტის მსახურების მნიშვნელობა1967–1977 წლებში მიტროპოლიტ ილიას მოღვაწეობა ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიაში გაგრძელდა.ეს პერიოდი დაახლოებით ათ წელს მოიცავდა.სოხუმში მსახურების წლები მისი პიროვნული და საეკლესიო გამოცდილების გაღრმავების მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო.ამ დროისთვის იგი უკვე ჩამოყალიბებული მღვდელმთავარი იყო, რომელსაც საეკლესიო განათლების, სამრევლო მსახურებისა და ეპარქიული მმართველობის მნიშვნელოვანი გამოცდილება ჰქონდა.განსაკუთრებით საყურადღებოა, რომ მისი მოღვაწეობა საქართველოს ეკლესიისთვის რთულ პერიოდში მიმდინარეობდა.საბჭოთა ხელისუფლების პირობებში ეკლესიის საქმიანობა კვლავ შეზღუდული იყო, ხოლო სასულიერო პირებს მრავალი დაბრკოლების გადალახვა უხდებოდათ.ასეთ გარემოში ეპარქიის ხელმძღვანელობა მოითხოვდა სულიერ სიმტკიცეს, დიპლომატიურობასა და პასუხისმგებლობას.მიტროპოლიტ ილიას საქმიანობამ ამ პერიოდში მისი საეკლესიო ავტორიტეტი კიდევ უფრო განამტკიცა.სწორედ ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტის ხარისხში მყოფი ილია შიოლაშვილი გახდა 1977 წელს საქართველოს საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრე და შემდგომ სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი.საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრედ დადგენა1977 წელს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ დავით მეხუთის გარდაცვალების შემდეგ საქართველოს ეკლესიის წინაშე ახალი წინამძღოლის არჩევის საკითხი დადგა.იმავე წლის 9 ნოემბერს ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტი ილია საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრედ დადგინდა.ეს გადაწყვეტილება მისი საეკლესიო მსახურების მნიშვნელოვანი აღიარება იყო.საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრეს განსაკუთრებული პასუხისმგებლობა ეკისრება, რადგან იგი ახალი პატრიარქის არჩევამდე ეკლესიის მმართველობის უწყვეტობას უზრუნველყოფს.ამ დროისთვის მიტროპოლიტ ილიას უკვე ჰქონდა საქართველოს ეკლესიის სხვადასხვა მიმართულებით მოღვაწეობის მნიშვნელოვანი გამოცდილება.მისი სასულიერო განათლება, საეპისკოპოსო მსახურება და სასულიერო სასწავლებლის ხელმძღვანელობა იმ საფუძველს ქმნიდა, რომელზეც მისი საეკლესიო ავტორიტეტი იყო დამყარებული.საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრედ დადგენამ ახალი ეტაპი გახსნა მის ცხოვრებაში.მას უკვე უშუალოდ საქართველოს ეკლესიის საერთო მმართველობის საკითხებზე დაეკისრა პასუხისმგებლობა.სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად არჩევა1977 წლის 23 დეკემბერს თბილისის სიონის საპატრიარქო ტაძარში გაიმართა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მეთორმეტე ადგილობრივი კრება.კრებამ ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტი ილია სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად აირჩია.ეს მოვლენა საქართველოს ეკლესიის უახლესი ისტორიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს თარიღად იქცა.ახალი პატრიარქის არჩევა იმ დროს მოხდა, როდესაც საქართველოს ეკლესია მრავალი გამოწვევის წინაშე იდგა.საბჭოთა ხელისუფლების პირობებში ეკლესიის საზოგადოებრივი გავლენა შეზღუდული იყო, სასულიერო განათლების განვითარებას სირთულეები ახლდა, ხოლო მრავალი ისტორიული ტაძარი და მონასტერი არ ფუნქციონირებდა.ამავე დროს, ქართულ საზოგადოებაში კვლავ არსებობდა ძლიერი სარწმუნოებრივი და ეროვნული ტრადიცია, რომლის შენარჩუნებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა.ილია მეორის პატრიარქად არჩევამ საქართველოს ეკლესიის ცხოვრებაში ახალი ეტაპის დასაწყისი განსაზღვრა.მის წინაშე იდგა უმნიშვნელოვანესი ამოცანები: ეკლესიის სულიერი ცხოვრების განმტკიცება, სასულიერო განათლების განვითარება, ისტორიული მემკვიდრეობის დაცვა და ეკლესიის საზოგადოებრივი ავტორიტეტის გაძლიერება.ახალი პატრიარქის პიროვნული გამოცდილება ამ ამოცანების შესრულებისთვის მნიშვნელოვან საფუძველს ქმნიდა.აღსაყდრება სვეტიცხოველში — 1977 წლის 25 დეკემბერი1977 წლის 25 დეკემბერს მცხეთის სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში შესრულდა ილია მეორის აღსაყდრება.სვეტიცხოველი საქართველოს ქრისტიანული ისტორიის ერთ-ერთი უმთავრესი სიწმინდეა.მისი მნიშვნელობა დაკავშირებულია საქართველოში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებასთან, ქართული ეკლესიის მრავალსაუკუნოვან ისტორიასა და ქვეყნის სულიერ მემკვიდრეობასთან.ამიტომ ილია მეორის აღსაყდრება სვეტიცხოველში განსაკუთრებული ისტორიული და სიმბოლური მნიშვნელობის მოვლენა იყო.აღსაყდრებისას წარმოთქმულ სიტყვებში ახალმა პატრიარქმა განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა დაკისრებული მოვალეობის სიმძიმესა და პასუხისმგებლობაზე.[42]ეს დამოკიდებულება მისი შემდგომი მოღვაწეობის გასაგებად მნიშვნელოვანია.ილია მეორისთვის საპატრიარქო მსახურება უპირველესად სულიერ ვალდებულებას წარმოადგენდა.მისი წინამძღოლობა საქართველოს ეკლესიისთვის რთულ ისტორიულ პერიოდში დაიწყო, თუმცა მომდევნო ათწლეულებში სწორედ ამ პერიოდს დაუკავშირდა ეკლესიის საზოგადოებრივი ცხოვრების მნიშვნელოვანი გამოცოცხლება.ილია მეორის მოღვაწეობის პირველი პერიოდის ისტორიული შეფასება1952–1977 წლების ქრონოლოგიური მიმოხილვა გვიჩვენებს, რომ ილია მეორის პატრიარქად არჩევას წინ უძღოდა ოცდახუთწლიანი სასულიერო განათლებისა და საეკლესიო მსახურების პერიოდი.ამ წლების განმავლობაში მან გაიარა ეკლესიური ცხოვრების ყველა მნიშვნელოვანი საფეხური: სასულიერო განათლება, მონაზვნობა, სამღვდელო მსახურება, სასულიერო სასწავლებლის ხელმძღვანელობა და საეპისკოპოსო მოღვაწეობა.მისი პიროვნული ჩამოყალიბება დაკავშირებული იყო როგორც ოჯახურ სარწმუნოებრივ ტრადიციასთან, ისე საქართველოსა და რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიების სასულიერო საგანმანათლებლო გარემოსთან.განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოში დაბრუნების გადაწყვეტილებას.ილია შიოლაშვილმა თავისი ცოდნა და გამოცდილება საქართველოს ეკლესიის სამსახურს მოახმარა.სასულიერო განათლების აღორძინებაში მონაწილეობა, მცხეთის სასულიერო სემინარიის ხელმძღვანელობა და სხვადასხვა ეპარქიაში მსახურება მისი მომავალი საპატრიარქო მოღვაწეობის მნიშვნელოვან საფუძვლად იქცა.ამ პერიოდის ისტორიული შეფასებისას განსაკუთრებულად უნდა გამოიკვეთოს სამი გარემოება.პირველი — ილია მეორის სულიერი მოწოდება და პიროვნული გადაწყვეტილება, ცხოვრება ეკლესიისთვის მიეძღვნა.მეორე — მისი განსაკუთრებული დამოკიდებულება სასულიერო განათლებისადმი, რომელმაც შემდგომში საქართველოს ეკლესიის საგანმანათლებლო საქმიანობის განვითარებაში მნიშვნელოვანი გამოხატულება პოვა.მესამე — საეპისკოპოსო მსახურების პერიოდში შეძენილი გამოცდილება, რომელმაც იგი საქართველოს ეკლესიის წინამძღოლობისთვის მოამზადა.ამრიგად, 1977 წლის დეკემბერში სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად არჩევა ილია შიოლაშვილის მრავალწლიანი სულიერი და საეკლესიო მოღვაწეობის კანონზომიერ გაგრძელებად შეიძლება მივიჩნიოთ.მისი საპატრიარქო მსახურება საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში ახალი ეპოქის დასაწყისი გახდა.გამოყენებული წყაროები[38] ილია მეორის მოგონებები მოსკოვის სასულიერო აკადემიასა და სამების ლავრაში სწავლის პერიოდის შესახებ. წარმოდგენილ კვლევით მასალაში ცალკეული მოგონებების თავდაპირველი გამოცემები სრულად მითითებული არ არის.[39] ილია მეორის ბიოგრაფიული ცნობები ბერად აღკვეცისა და სამღვდელო ხელდასხმების შესახებ.[40] ილია მეორის ბიოგრაფიული ქრონოლოგია — იღუმენისა და არქიმანდრიტის ხარისხებში აყვანის თარიღები.[41] ილია მეორის საეპისკოპოსო მოღვაწეობის ბიოგრაფიული ცნობები. მიტროპოლიტის ხარისხში აყვანის თარიღად ძირითადად მითითებულია 1969 წელი.[42] საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მეთორმეტე ადგილობრივი კრებისა და ილია მეორის აღსაყდრების შესახებ ბიოგრაფიული და საეკლესიო ცნობები.სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ილია მეორე — საპატრიარქო მოღვაწეობა და ისტორიული მემკვიდრეობა (1977–2026 წწ.)საქართველოს ეკლესიის აღორძინების ეპოქა1977 წლის 25 დეკემბერს, მცხეთის სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში, ილია მეორის აღსაყდრებით საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ისტორიაში ახალი ეპოქა დაიწყო. მომდევნო თითქმის ნახევარი საუკუნის განმავლობაში მისი მოღვაწეობა მჭიდროდ დაუკავშირდა ქვეყნის რელიგიურ, კულტურულ და საზოგადოებრივ ცხოვრებას.ილია მეორის პატრიარქობის დასაწყისში საქართველოს ეკლესია საბჭოთა სახელმწიფოს მიერ ათწლეულების განმავლობაში განხორციელებული შეზღუდვების მძიმე შედეგებს განიცდიდა. მრავალი ისტორიული ტაძარი დახურული იყო, სამონასტრო ცხოვრება შესუსტებული, ხოლო სასულიერო განათლებისა და საეკლესიო გამომცემლობის შესაძლებლობები — შეზღუდული.ამ ვითარებაში ეკლესიის წინაშე რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებული ამოცანა იდგა: მოქმედი სამრევლოების განმტკიცება, სასულიერო პირთა ახალი თაობის მომზადება, საეკლესიო მემკვიდრეობის დაცვა და საზოგადოების რელიგიურ ცხოვრებაში ეკლესიის ადგილის აღდგენა.ილია მეორის საპატრიარქო მოღვაწეობის ისტორიული მნიშვნელობა სწორედ ამ ამოცანების განხორციელების პროცესში გამოიკვეთა.ეკლესიის მდგომარეობა საბჭოთა ეპოქის დასასრულსXX საუკუნის 70-იანი წლების მიწურულს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია კვლავ მკაცრი სახელმწიფო კონტროლის პირობებში მოქმედებდა. რელიგიური ორგანიზაციების საქმიანობა რეგულირდებოდა საბჭოთა კანონმდებლობით, ხოლო ეკლესიების გახსნა, სასულიერო სასწავლებლების ფუნქციონირება და საეკლესიო ქონების გამოყენება ადმინისტრაციულ შეზღუდვებს ექვემდებარებოდა.ახალარჩეულ პატრიარქს განსაკუთრებული სიფრთხილე და თანმიმდევრულობა სჭირდებოდა. ეკლესიის გაძლიერების სურვილი უნდა შეხამებულიყო იმ რეალურ შესაძლებლობებთან, რომლებსაც არსებული პოლიტიკური გარემო იძლეოდა.ილია მეორის წინამძღოლობის პირველ წლებში განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო საეკლესიო ცხოვრების შინაგან განმტკიცებას. ეს გულისხმობდა სამღვდელოების მომზადებას, ღვთისმსახურების მოწესრიგებასა და მრევლთან ურთიერთობის გაღრმავებას.ეკლესიის მდგომარეობის მნიშვნელოვანი ცვლილებები განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა 1980-იანი წლების მეორე ნახევრიდან, როდესაც საბჭოთა სახელმწიფოში დაწყებულმა გარდაქმნებმა რელიგიური საქმიანობისთვის შედარებით ფართო შესაძლებლობები შექმნა.შემდგომ, საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, ეკლესიას მიეცა შესაძლებლობა, უფრო თავისუფლად განევითარებინა საკუთარი საგანმანათლებლო, სამონასტრო და საზოგადოებრივი საქმიანობა.ამრიგად, ილია მეორის საპატრიარქო მოღვაწეობა ორ განსხვავებულ პოლიტიკურ ეპოქას მოიცავდა: საბჭოთა მმართველობის უკანასკნელ ათწლეულებსა და დამოუკიდებელი საქართველოს სახელმწიფოს ჩამოყალიბებისა და განვითარების პერიოდს.სასულიერო განათლების აღორძინებაილია მეორის მოღვაწეობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიმართულება სასულიერო განათლების განვითარება იყო.ამ სფეროში მას მნიშვნელოვანი გამოცდილება ჯერ კიდევ პატრიარქად არჩევამდე ჰქონდა მიღებული. როგორც წინა თავში განვიხილეთ, იგი მცხეთის სასულიერო სემინარიის ხელმძღვანელობაში მონაწილეობდა და კარგად იცნობდა სასულიერო განათლების წინაშე არსებულ სირთულეებს.პატრიარქობის პერიოდში განათლების საკითხმა უფრო ფართო მნიშვნელობა შეიძინა.საქართველოს ეკლესიისთვის აუცილებელი იყო ისეთი სასულიერო სასწავლებლების განვითარება, რომლებიც მომავალ მღვდელმსახურებს საფუძვლიან საღვთისმეტყველო ცოდნას მისცემდა და ქართული საეკლესიო ტრადიციის შესწავლას უზრუნველყოფდა.ამ მიმართულებით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო 1988 წელს თბილისის სასულიერო აკადემიისა და სემინარიის ჩამოყალიბება.მცხეთის სასულიერო სემინარიის თბილისში გადმოტანასა და სასულიერო აკადემიის ამოქმედებას საქართველოს ეკლესიის საგანმანათლებლო ცხოვრებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა.აკადემიური განათლება შესაძლებლობას ქმნიდა, მომზადებულიყვნენ არა მხოლოდ სამრევლო მსახურებისთვის განკუთვნილი სასულიერო პირები, არამედ საღვთისმეტყველო მეცნიერებების, საეკლესიო ისტორიისა და ქრისტიანული კულტურის მკვლევრებიც.შემდგომ წლებში სასულიერო განათლების სისტემა საქართველოს სხვა მხარეებშიც განვითარდა.ამ პროცესმა ხელი შეუწყო სასულიერო კადრების მომზადებას და ეკლესიის საგანმანათლებლო საქმიანობის გაფართოებას.ილია მეორის ღვაწლის შეფასებისას ეს მიმართულება განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს, რადგან სასულიერო განათლების განვითარებამ შექმნა ინსტიტუციური საფუძველი ეკლესიის მომავალი საქმიანობისთვის.ტაძრებისა და მონასტრების აღდგენასაბჭოთა ეპოქაში საქართველოს მრავალი ისტორიული ტაძარი და მონასტერი ჩამოშორებული იყო თავდაპირველ საეკლესიო დანიშნულებას. ზოგიერთ მათგანში ღვთისმსახურება შეწყვეტილი იყო, ნაწილი კი კულტურულ, სამეურნეო ან სხვა დანიშნულებით გამოიყენებოდა.ილია მეორის პატრიარქობის პერიოდში, განსაკუთრებით 1980-იანი წლების მიწურულიდან, დაიწყო საეკლესიო ცხოვრების ფართო აღდგენა.ისტორიულ ტაძრებში განახლდა ღვთისმსახურება, გამოცოცხლდა სამონასტრო ცხოვრება და ჩამოყალიბდა ახალი საეკლესიო თემები.ეს პროცესი მხოლოდ რელიგიური საქმიანობის გაფართოებას არ გულისხმობდა.ქართული ეკლესია საუკუნეების განმავლობაში ქვეყნის კულტურული ცხოვრების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრი იყო. ტაძრებსა და მონასტრებში იქმნებოდა ხელნაწერები, ვითარდებოდა საეკლესიო მწერლობა, ხატწერა, არქიტექტურა და საგალობელთა ტრადიცია.ამიტომ ისტორიული ტაძრების საეკლესიო ცხოვრებაში დაბრუნება იმავდროულად ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის აღდგენის პროცესსაც უკავშირდებოდა.თუმცა ისტორიული სიზუსტისთვის აუცილებელია ერთმანეთისგან განვასხვაოთ ტაძრის რესტავრაცია, მისი ეკლესიისთვის დაბრუნება და ღვთისმსახურების განახლება. ეს ყოველთვის ერთი და იმავე დროს არ ხდებოდა და სხვადასხვა სახელმწიფო, საეკლესიო თუ საზოგადოებრივი ორგანიზაციის მონაწილეობით ხორციელდებოდა.ილია მეორის ისტორიული დამსახურება განსაკუთრებით გამოიხატა ამ პროცესის სულიერ ხელმძღვანელობასა და ეკლესიის ცხოვრების საერთო განახლებაში.საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის საერთაშორისო აღიარება — 1990 წელიილია მეორის საპატრიარქო მოღვაწეობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ისტორიული მოვლენა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიისა და საპატრიარქო ღირსების საერთაშორისო საეკლესიო აღიარებას უკავშირდება.ამ საკითხის სწორად გასაგებად აუცილებელია საქართველოს ეკლესიის ისტორიული მდგომარეობის გათვალისწინება.საქართველოს ეკლესიას მრავალსაუკუნოვანი ავტოკეფალური ტრადიცია აქვს. 1811 წელს რუსეთის იმპერიულმა ხელისუფლებამ მისი დამოუკიდებელი მმართველობა გააუქმა და რუსულ საეკლესიო სისტემას დაუქვემდებარა.1917 წლის 12 (25) მარტს საქართველოს ეკლესიამ ავტოკეფალია აღადგინა. ამ მოვლენას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა როგორც საეკლესიო, ისე ეროვნული ისტორიისთვის.თუმცა ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ მისი საერთაშორისო კანონიკური აღიარების საკითხი კვლავ აქტუალური რჩებოდა.ილია მეორის პატრიარქობის პერიოდში ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი საეკლესიო ურთიერთობები განვითარდა.1990 წლის 4 მარტს კონსტანტინოპოლის მსოფლიო საპატრიარქოს მიერ საქართველოს ეკლესიის ისტორიული ავტოკეფალიისა და საპატრიარქო ღირსების დამადასტურებელი აქტების გადმოცემა განსაკუთრებული მნიშვნელობის მოვლენად იქცა.ამასთანავე, ისტორიული სიზუსტისთვის აუცილებელია ხაზგასმით აღინიშნოს: 1990 წელს საქართველოს ეკლესიას ავტოკეფალია პირველად არ მიუღია. მსოფლიო საპატრიარქოს აქტები ადასტურებდა მის ისტორიულ დამოუკიდებლობასა და საპატრიარქო ღირსებას.ამ მოვლენამ მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა საქართველოს ეკლესიის საერთაშორისო საეკლესიო ურთიერთობების ისტორიაში.ილია მეორის ღვაწლი ამ მიმართულებით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან მისი წინამძღოლობის პერიოდში საქართველოს ეკლესიის ისტორიული უფლებების საკითხმა საერთაშორისო საეკლესიო ურთიერთობებში მკაფიო დოკუმენტური გამოხატულება მიიღო.[43]ქართული საეკლესიო გალობა და კულტურული მემკვიდრეობაილია მეორის მოღვაწეობაში განსაკუთრებული ადგილი ეკავა ქართულ საეკლესიო გალობას, ქრისტიანულ ხელოვნებასა და ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის დაცვას.ქართული მრავალხმიანი საეკლესიო გალობა საქართველოს სულიერი კულტურის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მონაპოვარია. მისი ისტორია დაკავშირებულია ქართული ქრისტიანული ტრადიციის მრავალსაუკუნოვან განვითარებასთან.პატრიარქი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა ტრადიციული გალობის შენარჩუნებას, საეკლესიო მუსიკის შესწავლასა და ახალი თაობისთვის გადაცემას.ამავე დროს, ილია მეორე თავადაც ქმნიდა საგალობლებს. მისი მუსიკალური შემოქმედება საინტერესოა როგორც პირადი სულიერი გამოცდილების, ისე ქართული საეკლესიო კულტურისადმი დამოკიდებულების თვალსაზრისით.მისთვის გალობა მხოლოდ მუსიკალური ხელოვნების ფორმა არ ყოფილა. იგი ღვთისმსახურებისა და ლოცვის ორგანულ ნაწილს წარმოადგენდა.პატრიარქის ყურადღება ვრცელდებოდა ხატწერაზე, საეკლესიო არქიტექტურასა და ისტორიული სიწმინდეების მოვლა-პატრონობაზეც.ამ საქმიანობის მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობდა, რომ ქართული ქრისტიანული მემკვიდრეობა აღიქმებოდა არა მხოლოდ ისტორიული ძეგლების ერთობლიობად, არამედ ცოცხალ სულიერ კულტურად, რომლის არსებობასაც მუდმივი ზრუნვა და თაობათა მონაწილეობა სჭირდება.საზოგადოებრივი მოღვაწეობა და ეროვნული ერთიანობის იდეაილია მეორის საპატრიარქო მსახურება საქართველოს ისტორიის განსაკუთრებულად რთულ პერიოდს დაემთხვა.მისი წინამძღოლობის წლებში ქვეყანამ განიცადა საბჭოთა სახელმწიფოს დაშლა, სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენა, პოლიტიკური დაპირისპირებები, შეიარაღებული კონფლიქტები და მძიმე სოციალური გარდაქმნები.ამ მოვლენების ფონზე პატრიარქის სიტყვას განსაკუთრებული საზოგადოებრივი მნიშვნელობა ჰქონდა.ილია მეორე ხშირად მიმართავდა საზოგადოებას მშვიდობის, ურთიერთპატივისცემის, ეროვნული ერთიანობისა და თანადგომის მოწოდებით.მისი საზოგადოებრივი გავლენა უმთავრესად სულიერი ავტორიტეტის საფუძველზე ყალიბდებოდა.ამასთანავე, ისტორიული შეფასებისას აუცილებელია ერთმანეთისგან განვასხვაოთ პატრიარქის ზნეობრივი და საზოგადოებრივი გავლენა და სახელმწიფო ხელისუფლების მიერ მიღებული პოლიტიკური გადაწყვეტილებები.ილია მეორე საქართველოს ეკლესიის წინამძღოლი იყო და არა სახელმწიფო მმართველი. მისი საზოგადოებრივი საქმიანობა უნდა შეფასდეს სწორედ ამ უფლებამოსილებისა და პასუხისმგებლობის გათვალისწინებით.პატრიარქის მოღვაწეობის მნიშვნელოვანი მიმართულება იყო ურთიერთშერიგების იდეა. საზოგადოებრივი დაპირისპირების პირობებში იგი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა ადამიანებს შორის ურთიერთობის შენარჩუნებასა და საერთო ეროვნული ინტერესების გაცნობიერებას.ამგვარი დამოკიდებულება მისი მრავალწლიანი საპატრიარქო მსახურების ერთ-ერთ დამახასიათებელ ნიშნად იქცა.ოჯახის სიწმინდე, ბავშვთა აღზრდა და საყოველთაო ნათლობებიილია მეორე განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდა ოჯახს, მშობლებისა და შვილების ურთიერთობას, ქრისტიანულ აღზრდასა და თაობათა სულიერ კავშირს.ამ მიმართულებით მისი ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ინიციატივა მრავალშვილიანი ოჯახების ბავშვების ნათლობას უკავშირდება.2008 წლიდან პატრიარქმა დაიწყო მრავალშვილიანი მართლმადიდებელი ოჯახების მესამე და მომდევნო შვილების ნათლიობა.ამ ინიციატივამ მრავალ ოჯახს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქთან განსაკუთრებული სულიერი კავშირი შეუქმნა.საყოველთაო ნათლობები თანდათან საქართველოს საეკლესიო ცხოვრების მნიშვნელოვან მოვლენად იქცა.მათი მნიშვნელობა მხოლოდ ნათლობის საეკლესიო წესის აღსრულებით არ შემოიფარგლებოდა. ისინი გამოხატავდა პატრიარქის დამოკიდებულებას ოჯახის განმტკიცებისა და ბავშვთა ქრისტიანული აღზრდისადმი.საგვარეულოს ისტორიის თვალსაზრისით განსაკუთრებით საყურადღებოა, რომ ილია მეორის ამგვარი დამოკიდებულება გარკვეულ სულიერ უწყვეტობას ავლენს იმ ოჯახურ გარემოსთან, რომელშიც თავად აღიზარდა.თუმცა ეს კავშირი უნდა განვიხილოთ როგორც სულიერი და ზნეობრივი ტრადიციის გაგრძელება და არა როგორც რომელიმე კონკრეტული საზოგადოებრივი ინიციატივის მხოლოდ ოჯახური წარმომავლობით ახსნა.ბაგრატიონთა სამეფო სახლის ისტორიული მემკვიდრეობისადმი დამოკიდებულებაილია მეორის საზოგადოებრივი და ისტორიულ-კულტურული ინტერესების ერთ-ერთ მიმართულებას საქართველოს სახელმწიფოებრიობის ტრადიციებისა და ბაგრატიონთა სამეფო სახლის მემკვიდრეობისადმი დამოკიდებულება წარმოადგენდა.პატრიარქი განსაკუთრებულ ყურადღებას იჩენდა საქართველოს ისტორიული სამეფო დინასტიის მიმართ.XX საუკუნის 90-იანი წლებიდან განახლდა ბაგრატიონთა სამეფო სახლის გარდაცვლილ წარმომადგენელთა სვეტიცხოველში დაკრძალვის ტრადიცია.სვეტიცხოველი საუკუნეების განმავლობაში საქართველოს მეფეთა და სამეფო ოჯახის წარმომადგენელთა განსასვენებელ ადგილს წარმოადგენდა. ამიტომ ამ ტრადიციის განახლებას მნიშვნელოვანი ისტორიული და სიმბოლური დატვირთვა ჰქონდა.ილია მეორის საჯარო გამოსვლებში განხილული იყო კონსტიტუციური მონარქიის შესაძლო მოდელიც, რომლის ფარგლებში მეფეს ეროვნული ერთიანობის სიმბოლური და გამაერთიანებელი როლი ექნებოდა.ეს მოსაზრება საქართველოს სახელმწიფოებრივი მოწყობის შესაძლო ფორმის შესახებ გამოთქმულ საზოგადოებრივ შეხედულებას წარმოადგენდა.ილია მეორის გარდაცვალება და ისტორიული მემკვიდრეობასრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ილია მეორე 2026 წლის 17 მარტს გარდაიცვალა, 93 წლის ასაკში.მისი გარდაცვალების შესახებ ცნობები ასახულია საქართველოს საპატრიარქოს ოფიციალურ განცხადებებსა და 2026 წლის 18 მარტის წმინდა სინოდის სხდომის ოქმში.[44]ილია მეორის ცხოვრება თითქმის მთელ საუკუნეს მოიცავდა, ხოლო მისი საპატრიარქო მსახურება 1977 წლის 25 დეკემბრიდან 2026 წლის 17 მარტამდე გაგრძელდა.ამ ხნის განმავლობაში საქართველოს ეკლესიამ მნიშვნელოვანი ცვლილებები განიცადა.განვითარდა სასულიერო განათლება, გაფართოვდა საეკლესიო საქმიანობა, აღდგა მრავალი ტაძრისა და მონასტრის რელიგიური ფუნქცია, ხოლო საქართველოს ეკლესიის ისტორიულმა ავტოკეფალიამ საერთაშორისო საეკლესიო აღიარების მნიშვნელოვანი დოკუმენტური განმტკიცება მიიღო.მისი მოღვაწეობის შეფასება მხოლოდ საეკლესიო მიღწევების ჩამოთვლით არ უნდა შემოიფარგლოს.ილია მეორე იმ ისტორიული ეპოქის მონაწილე და სულიერი წინამძღოლი იყო, რომლის განმავლობაში საქართველომ საბჭოთა მმართველობიდან სახელმწიფოებრივ დამოუკიდებლობამდე რთული გზა განვლო.ამ პროცესში მისი პიროვნება მრავალი ადამიანისთვის სულიერი სიმტკიცისა და ისტორიული უწყვეტობის სიმბოლოდ იქცა.ილია მეორის ადგილი შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიაშიშიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს მრავალსაუკუნოვან ისტორიაში სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ილია მეორეს განსაკუთრებული ადგილი უკავია.სნოს ისტორიულ გარემოსთან დაკავშირებული საგვარეულო, რომლის წარმომადგენლებიც სხვადასხვა ეპოქაში სამხედრო, საზოგადოებრივ და საეკლესიო საქმიანობაში მონაწილეობდნენ, XX საუკუნეში საქართველოს ეკლესიის უმაღლესი იერარქის სახით წარმოჩნდა.ამ გარემოებას საგვარეულოს ისტორიისთვის უდიდესი მნიშვნელობა აქვს.თუმცა ილია მეორის პიროვნების შეფასება მხოლოდ მისი საგვარეულო წარმომავლობით არ შეიძლება.მისი ისტორიული ადგილი განისაზღვრება პირადი სარწმუნოებრივი მოწოდებით, მრავალწლიანი შრომითა და იმ მოღვაწეობით, რომელმაც საქართველოს ეკლესიისა და საზოგადოების ცხოვრებაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა.შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიის თვალსაზრისით, ილია მეორის ცხოვრება განსაკუთრებულად წარმოაჩენს ოჯახური სულიერი ტრადიციის მნიშვნელობას.სოფელ სნოდან მომდინარე ოჯახში დაცული ქრისტიანული აღზრდა, მშობლების ღვთისმოსაობა და საქართველოს ეკლესიისადმი ერთგულება მისი პიროვნული ჩამოყალიბების საფუძველთა შორის იყო.შემდგომ ამ ოჯახურმა ტრადიციამ მის ცხოვრებაში სრულიად საქართველოს მასშტაბის საეკლესიო მსახურების სახე მიიღო.ილია მეორის ისტორიული მემკვიდრეობა მხოლოდ შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს კუთვნილება არ არის — იგი საქართველოს ეკლესიისა და ქართველი ხალხის საერთო სულიერი და კულტურული მემკვიდრეობის ნაწილია.საგვარეულოსთვის კი მისი პიროვნება განსაკუთრებული სიამაყისა და პასუხისმგებლობის საფუძველს წარმოადგენს.ამიტომ ილია მეორის ცხოვრება და მოღვაწეობა შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა ისტორიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს და დამოუკიდებელ ნაწილად უნდა განვიხილოთ.წყაროები[43] საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღიარების ისტორიის შესახებ პუბლიკაციები; კონსტანტინოპოლის მსოფლიო საპატრიარქოს 1990 წლის აქტებთან დაკავშირებული ცნობები.[44] საქართველოს საპატრიარქოს ოფიციალური პუბლიკაციები, 2026 წლის 17–18 მარტი; საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდა სინოდის 2026 წლის 18 მარტის სხდომის ოქმი.შენიშვნა: წინამდებარე თავი შედგენილია მოწოდებული მონოგრაფიის მასალაზე დაყრდნობით. მასში განხილული ზოგადი ისტორიული პროცესების დეტალური სტატისტიკური მონაცემები და ცალკეული ღონისძიებების სრული ქრონოლოგია დამატებით დოკუმენტურ შემოწმებას საჭიროებს.შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს წარმომადგენლები მეცნიერებაში, კულტურასა და საზოგადოებრივ ცხოვრებაშიშიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს უახლესი ისტორია მხოლოდ სასულიერო მოღვაწეობით არ შემოიფარგლება. XIX–XX საუკუნეებში საქართველოს საზოგადოებრივი ცხოვრების ცვლილებებთან ერთად გვარის წარმომადგენლები სხვადასხვა პროფესიულ სფეროში დამკვიდრდნენ. მათ შორის გვხვდებიან მეცნიერები, ექიმები, სპორტსმენები, პედაგოგები, ლიტერატორები და სახელმწიფო საქმიანობის მონაწილენი.ამ მრავალფეროვნების წარმოჩენა მნიშვნელოვანია საგვარეულოს ისტორიის სრულყოფისთვის. ამასთანავე, საერთო გვარი თავისთავად არ ადასტურებს კონკრეტულ პირთა უშუალო ნათესაობას. ამიტომ მათი ბიოგრაფიები დამოუკიდებლად უნდა განვიხილოთ.ოთარ ღუდუშაური (1925–1991) — ექიმი და მეცნიერიოთარ ღუდუშაური ქართული მედიცინის წარმომადგენელი, ტრავმატოლოგ-ორთოპედი, მეცნიერი და სამედიცინო განათლების ორგანიზატორი იყო.მისი პროფესიული მოღვაწეობა დაკავშირებული იყო ტრავმატოლოგიისა და ორთოპედიის განვითარებასთან, კლინიკურ საქმიანობასა და სამედიცინო სპეციალისტთა მომზადებასთან.ოთარ ღუდუშაურის საქმიანობა საგვარეულოს ისტორიის იმ მიმართულებას წარმოადგენს, რომელშიც საზოგადოებრივი სამსახური სამეცნიერო ცოდნის განვითარებითა და ადამიანის ჯანმრთელობაზე ზრუნვით გამოიხატა.მისი ცხოვრების წლები — 1925–1991 — საქართველოს მედიცინის განვითარების მნიშვნელოვან პერიოდს მოიცავს. ამ დროს ფართოვდებოდა სპეციალიზებული სამედიცინო დახმარების შესაძლებლობები და ვითარდებოდა შესაბამისი პროფესიული განათლება.ოთარ ღუდუშაურის ბიოგრაფიის სრულყოფილი შესწავლისთვის მნიშვნელოვანია მისი სამეცნიერო ნაშრომების, დაკავებული თანამდებობებისა და პროფესიული საქმიანობის დოკუმენტური ქრონოლოგიის თავმოყრა. წარმოდგენილი მასალა მისი მოღვაწეობის ძირითად სფეროს ადასტურებს, მაგრამ ყველა ამ საკითხზე ამომწურავ ცნობებს არ შეიცავს.[48]ლევან ღუდუშაური — სპორტსმენი, მწვრთნელი და პედაგოგილევან ღუდუშაური ცნობილი იყო როგორც მოკრივე, მწვრთნელი და პედაგოგი.საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრული ფოტოკოლექციის „ივერიელის“ აღწერილობებში იგი მოხსენიებულია საბჭოთა კავშირის ჩემპიონად, სპორტის ოსტატად, დამსახურებულ მწვრთნელად და საკავშირო კატეგორიის მსაჯად.ეს ცნობები მის მრავალმხრივ სპორტულ საქმიანობას წარმოაჩენს.ლევან ღუდუშაურის მოღვაწეობა მხოლოდ სპორტული შეჯიბრებებით არ შემოიფარგლებოდა. ფოტოკოლექციაში დაცული მასალის მიხედვით, იგი №16 სკოლის დირექტორიც ყოფილა.გარდა ამისა, ეროვნული ბიბლიოთეკის კოლექციის აღწერილობებში აღნიშნულია მისი მონაწილეობა მარჯანიშვილის თეატრის სპექტაკლებში.ამრიგად, ლევან ღუდუშაურის ბიოგრაფიაში ერთმანეთს უკავშირდება სპორტული მიღწევები, პედაგოგიური საქმიანობა და თეატრალური ხელოვნება.მისი მოღვაწეობის ეს მრავალფეროვნება საგვარეულოს უახლესი ისტორიის საინტერესო ნაწილია.[49]ირმა შიოლაშვილი — პოეტი და მთარგმნელიშიოლაშვილთა გვარის თანამედროვე კულტურულ წარმომადგენელთა შორის აღსანიშნავია პოეტი და მთარგმნელი ირმა შიოლაშვილი.მისი ლიტერატურული საქმიანობა ქართულ და გერმანულ კულტურულ გარემოს უკავშირდება.ირმა შიოლაშვილის შემოქმედება და მთარგმნელობითი საქმიანობა ქართული ლიტერატურის საერთაშორისო ურთიერთობების ერთ-ერთ გამოვლინებას წარმოადგენს.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი ნაწარმოებების გერმანულენოვან სივრცეში გავრცელება და ქართული ლიტერატურის უცხოელი მკითხველისთვის გაცნობა.ირმა შიოლაშვილის ბიოგრაფიის განხილვისას გასათვალისწინებელია, რომ მისი კონკრეტული გენეალოგიური კავშირი სნოს შიოლაშვილთა რომელიმე შტოსთან წარმოდგენილი მასალით არ დასტურდება.შესაბამისად, იგი მონოგრაფიაში წარმოდგენილია როგორც შიოლაშვილის გვარის კულტურული მოღვაწე და არა როგორც დოკუმენტურად დადგენილი კონკრეტული საგვარეულო ხაზის წარმომადგენელი.[50]საზოგადოებრივი და პოლიტიკური საქმიანობის წარმომადგენლებისაგვარეულოს თანამედროვე პერსონალიაში დასახელებული არიან ალუდა ღუდუშაური, ირაკლი ღუდუშაური და ირაკლი შიოლაშვილი.ალუდა ღუდუშაური ცნობილია როგორც იურისტი და პოლიტიკოსი; ირაკლი ღუდუშაური — როგორც ინჟინერი და პოლიტიკოსი; ირაკლი შიოლაშვილი კი — როგორც იურისტი და პოლიტიკოსი.მათი საქმიანობა საქართველოს თანამედროვე საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ ცხოვრებას უკავშირდება.აქ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პიროვნებათა ზუსტი იდენტიფიკაცია. ირაკლი შიოლაშვილი, რომელიც თანამედროვე პოლიტიკურ საქმიანობაში მონაწილეობდა, არ უნდა აგვერიოს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ილია მეორეში, რომლის ერისკაცობის სახელიც ირაკლი შიოლაშვილი იყო.აღნიშნულ პირთა ბიოგრაფიული მონაცემებისა და საგვარეულო კავშირების შემდგომი დაზუსტება დამოუკიდებელ კვლევას მოითხოვს.ამ ეტაპზე მათი საქმიანობის ზოგადი აღნიშვნა საკმარისია, რადგან მონოგრაფიის მიზანი არ არის თანამედროვე პოლიტიკური ბიოგრაფიების ხელოვნურად გაფართოება.დასკვნაშიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიული ადგილი საქართველოს წარსულსა და თანამედროვეობაშიშიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორიის შესწავლა გვიჩვენებს ქართული მთის საზოგადოების მრავალსაუკუნოვან განვითარებას, საგვარეულო ურთიერთობების თავისებურებებსა და იმ ცვლილებებს, რომლებიც სხვადასხვა ისტორიულ ეპოქაში საქართველოს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მიმდინარეობდა.საგვარეულოს ისტორიული მეხსიერების უმნიშვნელოვანესი საყრდენი ხევი და სოფელი სნოა. სწორედ ამ გარემოს უკავშირდება ღუდუშაურთა შესახებ დაცული გადმოცემები, მათი საზოგადოებრივი საქმიანობა და ისტორიული თვითშეგნების ჩამოყალიბება.ამასთანავე, საგვარეულოს წარმომავლობის შესახებ არსებული ტრადიციები და ისტორიული საბუთებით დადასტურებული ცნობები ერთმანეთისგან უნდა განვასხვაოთ.ვახტანგ გორგასლის ეპოქასთან დაკავშირებული გადმოცემები საგვარეულოს ისტორიული მეხსიერების მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს, მაგრამ მათი სრული გენეალოგიური შინაარსი დამატებით დადასტურებას საჭიროებს.განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს XV საუკუნის დოკუმენტურ მასალას, მათ შორის გერგეტის სამების „სულთა მატიანესთან“ დაკავშირებულ 1439 წლის საბუთს. შემდგომი საუკუნეების საეკლესიო მოსახსენებლები, სამართლებრივი აქტები და მოსახლეობის აღწერები საგვარეულოს ისტორიის ქრონოლოგიური შესწავლის შესაძლებლობას აფართოებს.XVII საუკუნის ისტორიულ-ფოლკლორულ მემკვიდრეობაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია შიოლა ღუდუშაურს.მისი პიროვნების შესახებ შემორჩენილი განსხვავებული გადმოცემები გვიჩვენებს, რომ ისტორიული მეხსიერება ყოველთვის ერთგვაროვანი არ არის. საზოგადოებრივად გავლენიანი პიროვნება სხვადასხვა თემის, ოჯახის ან თაობის მეხსიერებაში განსხვავებული სახით შეიძლება შემორჩეს.ამიტომ შიოლა ღუდუშაურის ისტორიული შეფასება უნდა ეფუძნებოდეს წერილობითი საბუთების, ხალხური გადმოცემებისა და ლიტერატურული წყაროების ურთიერთშეჯერებას.XVIII საუკუნის დოკუმენტური ცნობები საგვარეულოს წარმომადგენელთა სამხედრო, საზოგადოებრივ და სამართლებრივ ურთიერთობებს ასახავს, ხოლო XIX საუკუნის საეკლესიო ნუსხები ღუდუშაურებისა და შიოლაშვილების სასულიერო საქმიანობის შესახებ მნიშვნელოვან ინფორმაციას გვაწვდის.XX საუკუნეში საგვარეულოს წარმომადგენელთა საქმიანობის არეალი კიდევ უფრო გაფართოვდა. სამხედრო სამსახურთან და სასულიერო მოღვაწეობასთან ერთად გამოიკვეთა მეცნიერების, მედიცინის, ტექნიკის, განათლების, სპორტისა და კულტურის მიმართულებები.საგვარეულოს უახლეს ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ილია მეორეს.მისი მრავალწლიანი საპატრიარქო მსახურება საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის აღორძინების, სასულიერო განათლების განვითარების, ისტორიული ავტოკეფალიის საერთაშორისო აღიარებისა და ეროვნული სულიერი ცხოვრების მნიშვნელოვან მოვლენებს დაუკავშირდა.ამავე დროს, შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა სასულიერო ტრადიცია თანამედროვე ეპოქაშიც გაგრძელდა, მათ შორის მიტროპოლიტ დიმიტრი შიოლაშვილისა და საგვარეულოს სხვა წარმომადგენელთა მოღვაწეობით.მონოგრაფიაში განხილული მასალა გვაძლევს საფუძველს დავასკვნათ, რომ შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა საგვარეულოს ისტორია საქართველოს საზოგადოებრივი და საეკლესიო ცხოვრების სხვადასხვა ეპოქას აერთიანებს.თუმცა საერთო ისტორიული წარმომავლობის ტრადიცია თავისთავად არ ნიშნავს, რომ გვარის ყველა თანამედროვე წარმომადგენლის ნათესაობრივი კავშირი დოკუმენტურად დადგენილია.საგვარეულოს ისტორიის მეცნიერული სანდოობა სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ დადასტურებული ფაქტი, საფუძვლიანი ვარაუდი და ხალხური გადმოცემა ერთმანეთისგან მკაფიოდ გაიმიჯნოს.ამ პრინციპით შესწავლილი შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა ისტორია მხოლოდ ერთი გვარის წარსულის აღწერა არ არის. იგი საქართველოს ისტორიის ნაწილია, რომელშიც აისახება მთის საზოგადოებრივი ცხოვრება, საგვარეულო ტრადიციები, ეკლესიის როლი, სამხედრო სამსახური და სხვადასხვა ეპოქის საზოგადოებრივი გარდაქმნები.საგვარეულოს ისტორიული მემკვიდრეობის მნიშვნელობა სწორედ ამ მრავალფეროვნებაშია.მისი შესწავლა შესაძლებლობას გვაძლევს, უკეთ გავიაზროთ არა მხოლოდ ცალკეული პიროვნებების მოღვაწეობა, არამედ ქართული საზოგადოების ისტორიული განვითარების ის პროცესებიც, რომელთა მონაწილენი შიოლაშვილ-ღუდუშაურთა წარმომადგენლები იყვნენ.ლევან ბერაიაგვარების მკვლევარი და ჰერალდიკის მკვლევარი
|
|
|
|